سعه درجات جنان، از نتايج اعمال حاصل است و هر چه نفس ناطقه انسان، مبدأ افاعيل انسانى شود و در مقام عمل، ملكه مبدأ اعمال خوب، در او زيادتر شود، درجات او در عالم مثال و كثرت نعم و لذات حاصل از اين ملكات، بيشتر و تنزّه نفس و روح، از تعلق به عالم دنيا و مشتهيات نفسانى مبدأ انجذاب نفس به سوى طبيعت، تمامتر خواهد بود. و نفوس كاملان، از ناحيه ملكات عاليه منشأ خيرات و بركات، در رحمت حق غوطه‌ور و به شراشر عوالم عالى مثالى محيط مى‌شوند. و هر چه ملكات عالى بيشتر و راسخ‌تر باشد، تمكن و انغمار نفس در رحمت رحمانيه و رحيميه تمام‌تر خواهد بود. و نفوس كامل در عالم دنيا، درجات جنان و دركات نيران را مشاهده نموده و از طريق اتصال تام و از جانب فعليت و شدت اين فعليات، اطوار برزخيه كه بعث و اعاده و اتمام دايره وجود به حسب نزول و صعود به آن قائم است را مشاهده نموده و به سرّ كلام الهى «لتركبنّ طبقا عن طبق» واقف مى‌شوند.

به اعتبار احاطه نفس حضرت ختمى و اولياى محمدى به مراتب وجود در سلاسل بدء و عود، در كتاب و سنت به انحاى حشر و اقسام بعث خلايق به اعتبار مراتب صور اعمال و نتايج اخلاق و ملكات نفوس محشور، اشارت رفته است؛ چه آن كه تماميّت شريعت او، از احاطه نفس نبوى به مراتب وجودى حكايت نمايد.

هر دم از روى تو نقشى زندم، راه خيال‌

با كه گويم كه در اين پرده، چه‌ها مى‌بينم‌