نمى‌گيرد و اگر بدن در مقام رجوع به آخرت، صورت مقدارى جسمانى صرف شود، بدون حلول در ماده به فرض امكان وقوع چنين امرى، اين همان مشرب صدر المتألهين است كه تصريح نموده است نفس در آخرت با بدن محشور مى‌شود، ولى بدن جسمانى مقدارى معرّا از منشأ فساد و مبرّا از لوازم ماده و اين بدن، عين بدن دنيوى است به اين معنا كه هر كس آن را مشاهده نمايد گويد: اين همان شخص است كه در دنيا موجود بود. و آنچه در مسأله معاد ضرورى است همين تطابق شخص موجود در دار غرور با شخص محشور در يوم نشور است.

نقل و تحقيق‌

قبل از نقل مسلك آقا على در مسأله معاد، بهتر است طريقه صدر المتألهين (قدس سره) را نقل و عقيده او را در اين مبحث تحرير نماييم. ملا صدرا براى اثبات معاد جسمانى مقدماتى را تمهيد نموده و آنها را در مواضع متفرق كتب خود، بخصوص در كتاب اسفار مبرهن ساخته است. در رساله حشر گويد:

«فاعلم أنّ إثبات هذا المطلب الشريف يحتاج إلى تحقيق أصول و مقدمات اثبتناها في كتبنا العقلية سيما الأسفار الأربعة، ببسط لايق و برهان فائق و بيان واف و تفصيل كاف، لكن نكتفي هاهنا بذكرها على سبيل الحكاية تشويقا للقلوب الطالبين و انعطاش السالكين، و تهييجا لخواطرهم و أنظارهم و تحريكا لنفوسهم و قوة أفكارهم في طلب الحق و اليقين و هي هذه: الأوّل: أنّ حقيقة كل شي‌ء هي نحو وجوده الخاص به دون ماهيّته،

جنت و مخلد بودن در عذاب از اينجا ظاهر مى‌شود كه آخرت، عالم تكامل به حسب طول نمى‌باشد و يوم بروز و ظهور اعمال و دار حصاد است.

اگر كسى بگويد در آخرت نيز حركت و تكامل، سنخ تكامل و حركت و ترقى حاصل از تحصيل علم و معرفت و عبادت موجود است، دنيا را صرفا مزرعه آخرت نداند، لذا نبايد با او در علميات بحث نمود و بايد به او گفت كه برود گوش ديگر خريدارى نمايد كه اين سخن باور ندارد گوش ...