تحقق قوس صعود [١] و رجوع وجود الى ما بدأ منه، بر حركت در جوهر مبتنى نمى‌باشد؛ چون به زعم اين محقق عظيم، همان طورى كه در نزول وجود، مراتب مانند عقل و برزخ و ماده بدون ابتناء و توقف بر حركت جوهر متحقق شده است، در قوس صعود نيز، امر بر همين منوال است، غافل از آن كه در نزول نيز تنزلات وجودى، ذاتى است و وجود سارى در مراتب امكانى، وجودى واحد و كليه مراتب عقلى و برزخى و نفسى در سلك يك وجود قرار دارند و تجلى و تنزل، بر ذات وجود وارد مى‌شود، در صعود نيز جميع مراتب بايد در سلك وجودى واحد قرار گيرند و ماده در مقام صعود بايد بالذّات قبول تكامل نمايد تا وجود از مقام هيولويت به مقام تجسّم و قابل و ماده از مقام قوه صرف به مرتبه فعليّت برسد و تا ماده ذاتا متحول نشود، از جمادى به مقام نباتى كه مقام كمال جماد و از مقام نباتى به حيوانى كه مرتبه تام نبات است نمى‌رسد و از مقام تجسّم به مقام تجرّد واصل نخواهد شد و ماده، بدون طى درجات معدنى و نباتى و حيوانى و انسانى و ورود در مقام عقل فعال، از اين مقام تجاوز ننموده، به مقام فناى في اللّه كه مبدأ تنزل وجود است واصل نمى‌شود تا قوس صعودى حاصل شود.

و بالأخره بدون تحول ذاتى و حفظ وجود واحد در مقام مراتب تحول بر سبيل تشكيك و اتصال مرتبه عالى به دانى، تكامل حاصل نمى‌شود و نفس واقع در مقام عقل بالقوه اگر بالذّات قبول تكامل ننمايد، به عقل بالفعل و جوهر قدسى مبرّا از ماده و تجسم، متصل نمى‌شود. و تعقّل، همان تحول ذاتى به صور مجرد و اتحاد با عقول قدسى است. و سير در صور عقلى اگر كمال ثانى و صور عقلى، اعراض مرتسم در نفس باشد، بايد نفس مطلقا از مقام قوه به فعليت نرسد و ذات نفس از مرتبه خود تجاوز ننموده دائما در مرتبه خاص متوقف باشد.

[١]حواشى و تعليقات قاضى سعيد بر اثولوجيا اين حواشى كه بر چهار ميمر از ده ميمر اثولوجيا نوشته شده است به انضمام اثولوجيا جزو جلد سوم منتخبات فلسفى در دست چاپ است.