ما، از براى واضح شدن مسأله معاد، مبحث تناسخ را نيز به نحو اختصار عنوان نموده و بعد به بيان حقيقت معاد بنا بر مذهب اهل عرفان و تقرير مسلك حق در معاد و اثبات معاد جسمانى براى جميع نفوس بشرى مى‌پردازيم؛ چه آن كه نفس، هرگز به عقل مبدل نمى‌شود، اضافه به بدن، از نفوس سلب نمى‌شود، چه در مقام عروج الى السماء و چه در مقام حشر الى اللّه و ليكن بدن و نفس در هر نشئه‌اى از نشآت و مواطن وجودى، حكم مخصوص به آن موطن و مرتبه را دارد. و شخص سالك مسلك تحقيق، بايد در مقام تحقيق حقايق، جهت فهم و ادراك هر مطلب و مسأله‌اى، از طريق موصل به آن وارد شود تا دچار زلات و مضايق نگردد.

بيان معناى تناسخ و تحرير اقسام آن‌

تناسخ به يك معنا عبارت است از انتقال نفوس اهل شقاوت و منغمران در معصيت و منهمكان در دنيا بعد از موت به ابدان حيوانات به حسب افعال و اعمال صادر از اين نفوس به ملاحظه وجوه مناسبت بين اخلاق و ملكات اهل شقاوت با نفوس حيوانى.

برخى از قدما معتقدند كه نفوس ناطقه انسانى به مقام تجرد و انسلاخ از ابدان نمى‌رسند و ناچار دائما بين ابدان مترددند [١].

[١]فرق بين معاد و تناسخ آن است كه در معاد، عود روح و تعلق آن به بدن در غير عالم ماده و دار حركات و متحركات است، چون بنابر مسلك معاد بدن و روح در عالم آخرت محشورند نه در دنيا به اعتبار اختلاف نشآت. و فرق بيّن و واضح است بين دنيا و آخرت، پس معاد عبارت است از حشر روح و بدن در آخرت، ولى اختلاف بين قائلان به معاد در نحوه تعلق روح به بدن و در كيفيت بدن در مقام حشر با روح است، ولى اين، مسلم است كه عود روح به بدن در عالم ماده و دنيا محقّق معاد نمى‌باشد. و محققان، همه در اين باب اتفاق دارند كه تعلق روح به بدن يا عود ارواح به ابدان در آخرت، معاد و