هنوز و تا زمانى كه نمرده استحقاق هيچ يك از ثواب و عقاب را ندارد و بلكه هر وقت كه ايمان محقق شد و انسان ايمان آورد همان وقت مستحق ثواب مى‌شود و اگر كفر را انتخاب نمود مستحق عقاب ميگردد و اين استحقاق در انتظار حالت مرگ نيست. ولى چيزى كه هست اين است كه اگر پس از ايمان آوردن كافر شد اين كفر لاحق و بعدى كشف از اين حقيقت ميكند كه ايمان نداشته و ايمان سابقى واقعا ايمان نبوده و استحقاق ثواب نداشته و بحسب ظاهر و از جهت لفظ باو مؤمن اطلاق كرده بوديم و همچنين اگر پس از كفر ايمان آورد آن كفر اصلى سابقى از بين ميرود و استحقاق عقاب ساقط ميگردد و اين سقوط استحقاق از جهت عفو آلهى است نه از جهت احباط و نه از جهت مرگ در حال ايمان. و بيان اين مطلب و تنقيح و توضيح اين حقيقت پس از بيان چند امر روشن مى‌شود. امر اول اينكه در موضوع حسن و قبح عقلى دو نظر هست يكى اينكه ميگويند ما در باره افعال خدا حسن و قبح را قبول نداريم باين معنا كه نميتوانيم راجع بكارهاى خدا اظهار نظر كنيم كه مثلا ثواب دادن به مطيع خوب و حسن است پس خداوند بايد باو ثواب و پاداش دهد و يا عقاب و عذاب كردن مطيع قبيح است پس نبايد مطيع را عقاب دهد و امثال اين وعده‌اى ديگر عقيده به حسن و قبح دارند و ميگويند ميتوانيم در نحوه رفتار خدا با بندگان خود اظهار نظر نمائيم. اما گروه اول طبق عقيده خود ميگويند اساسا استحقاقى نيست نه در طرف ثواب و نه در طرف عقاب بلكه خداوند مالك على الاطلاق و مالك هر گونه تصرفى كه در باره بنده‌اش بخواهد هست و قدرت بر پاداش و كيفر دارد و شان و مقام الهى در باره رفتارش نسبت به مخلوقش اين نيست كه طرف استحقاق مدح و ذمى داشته باشد و اين يك نحو اصطلاح و قرارى است از طرف شارع و گر نه قطع نظر از اين اصطلاح حقيقت امر اين است كه او مالك مطلق و بنده هم مملوك محض است. هر چه بخواهد و هر طورى بخواهد ميتواند مطيع را عقاب و كيفر دهد و بدوزخ ببرد. عاصى و گنه‌كار را ثواب دهند و ببهشت برد هيچ اشكالى ندارد.

و اما گروه دوم كه ميگويند خداوند بى‌ملاك و بدون معيار هيچ عملى را انجام نميدهد حسن و قبحى هست. ملاك و ميزانى هست اين گروه در جهت استحقاق عقاب مختلف و متمرد هيچ ترديدى ندارند گرچه ممكن است بعنوان احتمال ضعيف گفته شود كه استحقاق از مستقلات عقليه نيست كه عقل بطور بديهى و ضرورى و يا بطور نظرى و پس از تعميق و تامل حكم به استحقاق عقاب نمايد ولى استحقاق عذاب و عقاب نسبت بشخص گناه كار و متمرد امرى است مسلم. اما اينكه مطيع آيا استحقاق ثواب و پاداش دارد يا نه؟ از نظر بعضى اينجا هم استحقاق هست و بنده مطيع با انجام اطاعت مستحق پاداش ميگردد و عده‌اى از اصحاب ما همين‌