و مصالح آن بسيار است چنان كه بعضى از آن مذكور شد و اشعار بآنكه آنچه مى‌رسد بمؤمن متضمن مصالحى است كه او علم بآن ندارد و يا فعل معلل به محذوفست و تقدير اينست كه (و ليتميز الثابتون على الايمان من الذى حرف فعلنا على ذلك) يعنى بجهة آنكه متميز شوند ثابتان بر ايمان از آنان كه كه متزلزلند در آن مداولت ايام نموديم ميان ايشان و اينكلام از باب تمثيل است فكانه قيل (فعلنا ذلك فعل من يريد ان يعلم من الثابت على الايمان منكم من غير الثابت) يعنى فعل مادر مداولت همچو فعل كسى است كه خواهد بداند ثابت بر ايمان را از شما از غير ثابت و اگر نه حق تعالى در ازل الازال عالم بود باشيا قبل از وجود آن پس مراد بامثال اينكلام و نقايض آن نه اثبات علم او تعالى است و نفى آن بلكه اثبات معلوم است و نفى آن بر طريقه برهان و بنا بر معنى اول تقدير اين است كه (ليعلمهم علما يتعلق به الجزاء) يعنى تا بداند ايشان را بعلمى كه جزا بآن متعلق مى‌شود و آن علم است بشي‌ء در حين وجود آن و گويند كه در كلام مضاف محذوفست و تقدير اينست كه (و ليعلم اولياء اللَّه الذين آمنوا) و حذف مضاف و وضع مضاف اليه در مقام آن بجهة تفخيم اولياء اللَّه است يعنى تا بدانند اولياء خدا ثبات و صبر آنان را كه گرويده‌اند وَ يَتَّخِذَ و تا فرا گيرد مِنْكُمْ شُهَداءَ از شما گواهان يعنى گواه يكديگر باشيد بر آنكه از شما در معركه جهاد جان فدا كرده و ثبات قدم ورزيده و كدام روى بگريز آورده و در انوار و مجمع و كشاف مذكور است كه اينكلام محتمل دو معنى است يكى آنكه (نكرم ناسا منكم بالشهادة) يعنى تا اكرام كنيم جمعى را از شما و ايشان را بمرتبه بلند و درجه ارجمند رسانيم بجهة شهيد شدن ايشان خلاصه معنى اينكه تا شهداى احد را درجه رفيعه ارزانى فرمائيم و بنا بر اين شهدا جميع شهيد است و معنى دويم اينكه (نتخذ منكم شهودا معدلين يبتلى به صبرهم على الشدائد) يعنى تا فرا گيريم از شما گواهان بر امم سابقه در روز قيامت كه آن گواهان تعديل كرده شده باشند بآنچه آزموده شده باشد صبر ايشان بر شدايد و ثبات قدم ايشان در نوائب و بنا بر اين شهدا جمع شاهد باشد و وجه تسميه شهيد آنست كه او بذل روح خود كرده نزد شهود واقعه و وجه تسميه شاهد آنكه مشاهده نموده عملى را كه بآن شاهد شده‌ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ‌ و خدا دوست نميدارد ستمكاران را كه غير راسخند و اضمار ميكنند خلاف آنچه اظهار آن ميكنند يعنى در باطن متزلزلند در ايمان و اظهار ثبات و رسوخ آن ميكنند و يا مراد كافرانند كه بجهة عدم قبول ايمان ظلم بر نفس خود كرده‌اند و درين تنبيه است بر آنكه حق تعالى نصرت كافران نميكند بلكه تغليب حق تعالى ايشان را در بعضى اوقات جهة آنست كه تا استدراج ايشان كند و ابتلاى مؤمنان نمايد اينكلام‌