تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٣٦١ - سوره آل عمران(٣) آيات ١٥٠ تا ١٥٩
بدل آنست يعنى گمانى كه مختص است بملت جاهليت و اهل آن يعنى هم چنان كه گمان اهل شرك بود كه مهم محمد (ص) با تمام نخواهد رسيد و وعيد و وعدى كه ميدهد غير واقع است گمان اين طبقه نيز چنينست يَقُولُونَ بدل يَظُنُّونَ است يعنى ميگفتند در حين انفرام و مغلوبيت اهل اسلام هَلْ لَنا آيا باشد ما را مِنَ الْأَمْرِ از كار ظفر و نصرت مِنْ شَيْءٍ هيچ چيز يعنى آيا اين انقهار و انقلاب از ما زايل شود و از امر نصرت ما را نصيبى باشد هل براى انكار است يعني نيست ما را از نصرت بهره و طمعى كه در باب غلبه و نصرت خود داشتيم و اگر ميدانستيم كه نصرت خواهيم يافت باختيار خود از مدينه بيرون مىآمديم نه اجبار قولى آنست كه ابن ابى را گفتند كه (قتل بنو الخزرج) در جواب گفت كه هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ يعنى اين هنگام ما را در كار بنى خزرج و تدبير امر ايشان هيچ اختيارى نيست و اگر از مدينه بيرون نميآمدند مقتول و مجروح نميشدند قُلْ بگو اى محمد (ص) به ايشان كه إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ بدرستى كه همه كارها از غنيمت و هزيمت بِاللَّهِ مر خداى راست و بفرمان اوست (يعقل ما يشاء و يحكم ما يريد) و تعجيل و تاجيل نصرت بر وفق مصلحت و حكمت اوست و يا غلبه حقيقة مر خداى راست و اولياء او فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ و بر هر تقدير اين جمله معترضه است ميان قول مذكور و قوله يُخْفُونَ حال است از ضمير يَقُولُونَ يعنى ميگويند قول مذكور را در حالتى كه پنهان ميدارند اين منافقان فِي أَنْفُسِهِمْ در نفسهاى خودشان از شكوك و شبهات و انكار و تكذيب ما لا يُبْدُونَ لَكَ آن چه آشكارا نميتوانند كرد مر ترا بجهت خوف شمشير مسلمانان و يا بيم رفع حجاب و كشف غطا از افعال قبيحه و نيات فاسده ايشان زبده معنى آنكه ايشان در گفتار مذكور مظهر رشد و نصرتند و مبطن انكار و تكذيب يَقُولُونَ بدل يخفون است و يا استيناف براى بيان آن يعنى مى گويند منافقان در نفسهاى خود يا در خلوت با يكديگر لَوْ كانَ لَنا اگر بودى ما را مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ از كار خود چيزى يعنى بهره و نصيبى از فتح و نصرت هم چنان كه محمد (ص) ما را بآن وعده داده و يا گفته كه (ان الامر كله للَّه و لاوليائه) يا اگر دين ما بر حق بودى ما قُتِلْنا هاهُنا كشته نميشديم اينجا يعنى مغلوب نميگشتيم و اصحاب ما مقتول نميگشتند و هزيمت بما راه نمييافت قُلْ لَوْ كُنْتُمْ بگوى اى محمد (ص) اگر ميبوديد اى منافقان فِي بُيُوتِكُمْ در خانهاى خود و نميخواستيد كه با ما بيرون