نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٢٧٠ - در تعريف قواى خمس باطن است

گويند كه حاجز يعنى فاصل بين قلب و معده است و چون بحجب دماغ اتصال دارد لذا بيمارى آن بدماغ اصابت ميكند كه موجب اختلال عقل و اختلال ذهن ميشود نه اينكه اين بيمارى در سر پديد آيد .

در شرح اسباب گويد : ذات الجنب الخالص الورم فى الغشاء المستبطن للاضلاع اى اضلاع الصدر أو فى الحجاب الحاجز اى الفاصل بين آلات الغذا و آلات التنفس المسمى ديافر اغما عند الجمهور اما فى الجانب الايمن منهما و اما فى الجانب الايسر الى أن قال : و قد يحدث الورم فى الحجاب المسمى ديافر اغما و يسمى البرسام و علامته زوال العقل لاتصال هذا الحجاب بحجب الدماغ ( ص ١٤٤ ط ١ ) .

قال الشارح : كما نقلنا عنه انه قال ينزل من الحجاب الدماغى طرف فينبسط و يتولد عنه هذا الحجاب و اما عند الجمهور فلمشاركة الحجاب الحاجز العصب المنحدر اليه من الدماغ , و لارتفاع الابخرة الحارة منه اليه .

بدانكه ابصار بارتسام صورت در حس مشترك است خواه صورت از خارج آيد و بر لوح حس مشترك وارد شود چنانكه اغلب اينطور است , و خواه از داخل چنانكه در مبرسم مثلا , و اين هر دو حال در نظر مدرك يكسان آيد بطوريكه تميز بين اين دو حالت را نميدهد مثلا مبرسم چون نفسش بمزاولت مرض مشتغل است حواس ظاهرش از كار باز ميماند و متخيله اش استيلا پيدا ميكند و صورى را كه در خزانه خيال مخزونند يا صورى را كه از آن صور مخزونه تركيب كرده است در لوح حس مشترك نقش مى نهد مانند انتقاش آنصور در وى از خارج , و چون مبرسم شعور بان ندارد و نميداند كه آنصور از داخل در لوح مشترك منتقش شده است فرق بين آن و بين صور از خارج آمده نميگذارد و گمان ميكند كه آنصور از خارج است چنانكه در حال صحت .

به بيان روشنتر علت و سبب اينكه اينگونه صور باطنى براى مبرسم و غيره مشاهدند اين است كه حواس ظاهره بمنزلت طرق و