اوّل آيت مثلى مقدّر است،و لكن بيفگند براى آن‌كه در دوم بازآورد،و تقدير آن است كه:(أو مثل من كان ميتا فأحييناه)،و يا تقدير كنند [١]آنجا كه گفتند [٢]:(فى الناس مثله كمثل من فى الظلمات)،و تلخيص معنى آيت آن است كه:آن‌كس كه او مرده باشد-يعنى كافر باشد-ما او را به الطاف و توفيق و اقدار [٣]و تمكين به ايمان درآريم،چون كافر را مرده خواند مؤمن را زنده خواند،و او را كتابى و شرعى و بيانى و علمى دهيم كه به آن در ميان مردمان رود،راه‌دان [٤]و مهتدى و مميّز باشد،مثل او با مثل آن‌كس راست باشد كه او در ظلمات [٥]بود كه هرگز از آن به در [٦]نيايد؟يعنى مؤمن،محقّق با كافر مصرّ راست نباشد.

كَذٰلِكَ زُيِّنَ لِلْكٰافِرِينَ ،بعضى اهل معانى گفتند:وجه تشبيه در«كذلك»آن است كه:براى كافران،كفر همچنان بياراسته‌اند كه من ايمان بياراسته‌ام براى مؤمنان،و تزيين كفر بر كافران منسوب است با شياطين و رؤساى ايشان لقوله تعالى: وَ إِنَّ الشَّيٰاطِينَ لَيُوحُونَ إِلىٰ أَوْلِيٰائِهِمْ [٧]،تزيين مضاف باشد با آنان كه وحى مضاف است،با ايشان،و اين قول حسن بصرى است و جبّايى و رمّاني و بلخي و جز ايشان،و بعضى دگر گفتند:آيت در حمزه عبد المطّلب آمد و ابو جهل و سبب اسلام حمزه چنان كه برفته است.

قوله: وَ كَذٰلِكَ جَعَلْنٰا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ [١١٠-پ] أَكٰابِرَ مُجْرِمِيهٰا -الآية، گفتند:وجه تشبيه آن است كه ذو المكر را از كافران ما آفريديم،چنان كه ذو النّور را از مؤمنان،و آنچه با ايشان كرديم كه مؤمنان بودند با ايشان كرديم كه كافران بودند از اسباب و آلات و علم و قدرت و حيات و كمال عقل و تمكين و نصب ادلّت،جز كه اينان به حسن اختيار خود ايمان آوردند،و ايشان را به اختيار بد [٨]كافر

[١] .آج،لب:كند.

[٢] .آج،لب:گفت.

[٣] .آج،لب:اقتدار.

[٤] .مج،وز:راه وان.

[٥] .مج،وز:ظلماتى.

[٦] .آج،لب:بيرون.

[٧] .سورۀ انعام ٦ آيۀ ١٢١.

[٨] .مج،وز:ندارد.