معنى آن‌كه: لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ ،يعنى كار آخرت بر چشم و دل ايشان خوار گردانم. وَ مِنْ خَلْفِهِمْ ،يعنى بفرمايم تا جمع مال كنند و به آن بخل كنند و در حقّ خداى و حقهاى دگر بندهند تا به وارثان ايشان بماند از پس مرگ ايشان. وَ عَنْ أَيْمٰانِهِمْ ،كار[دينشان] [١]بر ايشان تباه گردانم و شبهه در دل ايشان مقرّر كنم [١٣٨-پ]. وَ عَنْ شَمٰائِلِهِمْ ،و لذّات بر ايشان محبّب كنم و به ايشان مقرّب گردانم.

زجّاج گفت: مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ ،اغوا كنم ايشان را از پيش روى،يعنى وسواس كنم ايشان را تا بعث و نشور دروغ دارند. وَ مِنْ خَلْفِهِمْ ،و از پس اغوا كنم،يعنى تا اخبار امّتان گذشته دروغ دارند،و براى آن در اوّل«من»گفت و در دوم«عن»كه«من»ابتداى غايت باشد،آغاز آمدن از پيش روى ايشان كنم و آنگه از پس پشت،و آنگه«عن»آورد كه در او معنى عدول و انحراف است،يعنى از آن روى بگردم و با راست و چپ ايشان شوم،و امّا دخول«ثمّ»براى آن است كه بيان كند كه اين قصد از اين جهات پس از قعود باشد بر راه ايشان براى آن‌كه اوّل بيايد و بنشيند و آنگه در قصد به اضلال و اغوا گيرد،و بعضى دگر گفتند معنى آن است كه:ثمّ اقول،پس مى‌گويم من [٢]چنين كنم.

وَ لاٰ تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شٰاكِرِينَ ،و چنان سازم كه بيشترشان [٣]را شاكر نيابى.اگر گويند:چگونه خبر داد از غيب و اين از كجا شناخت كه ايشان بيشتر طاعت او بخواهند داشت [٤]،و كفران نعمت خداى [٥]كردن؟گوييم از اين دو جواب است:

يكى آن‌كه پيش از آن دانست از قول فرشتگان به اعلام خداى تعالى ايشان را، دوم آن‌كه حسن بصرى گفت:از ظنّ خود خبر داد چنان كه خداى تعالى گفت:

وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاّٰ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [٦] ،براى آن‌كه چون

[١] .اساس:ندارد،با توجه به مج،وز افزوده شد.

[٢] .مج،وز:ندارد.

[٣] .مج،وز،مل:بيشترينۀ ايشان.

[٤] .مج،وز،مل:خواهند داشتن.

[٥] .مل+تعالى.

[٦] .سورۀ سبأ(٣٤)آيۀ ٢٠.