هو الشّجاع ايضا لشدّته،و قوله: إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ،در جاى اسم كان است،و دَعْوٰاهُمْ در جاى خبر«كان»،كقوله: مٰا كٰانَ حُجَّتَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا [١]،و الدّعاء ايضا، و قال سيبويه يقول العرب:اللّهم اشركنا في دعوى المسلمين،أى في دعائهم، قال الشّاعر [٢]:

و ان مذلت رجلي دعوتك اشتقي بدعواك من مذل بها فتهون
و مذلت رجله،أى خدرت [٣].

فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ ،به«فا»عطف كرد جمله را بر جمله،و«فا» براى تقريب حال آورد و اگرچه مدّتى متراخى باشد ميان عمل و عامل و جزاء و سؤال او به قيامت،و لكن لتقريب الحال«فا»آورد و«ثمّ»نگفت،چنان كه فرمود:

وَ مٰا أَمْرُ السّٰاعَةِ إِلاّٰ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ [٤]،و«لام»و«نون»هر دو تأكيد راست و در جواب قسم آرند و فعل را با«نون»تأكيد بنا كنند.خداى تعالى در اين آيت قسم ياد كرد.«واو»مضمر است و«لام»و«نون»بر او دليل،و گفت:به عزّت من كه بپرسم آنان را كه رسولان به ايشان فرستادم از خلقان و مكلّفان،و نيز بپرسم رسولان را،و مثله قوله: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمّٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ [٥]، رسولان را از تبليغ بپرسند و امّتان را از عمل،و اگرچه قديم تعالى را [٦]به اين سؤال حاجت نباشد چه او عالم الذّات است،و لكن آيت وارد است مورد وعيد و تهديد،و رمّانى گفت:حقيقت سؤال طلب الجواب باشد به ادات او در كلام.

فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ ،خبرى دگر است مؤكّد به قسمى مضمر،گفت:نيز به حقّ من كه قصّه كنم بر ايشان،و«نون»براى خطاب الملوك آورد،و گفتند:براى آن‌كه بعضى از آن [٧]فرشتگان كنند.عبد اللّه عبّاس گفت معنى آن است كه:بر او

[١] .سورۀ جاثيه(٤٥)آيۀ ٢٥.

[٢] .مج،وز،مل+شعر.

[٣] .اساس،لب،بم:دارت،با توجّه به آج تصحيح شد.

[٤] .سورۀ نحل(١٦)آيۀ ٧٧.

[٥] .سورۀ حجر(١٥)آيۀ ٩٢ و ٩٣.

[٦] .مج،وز:قديم را تعالى.

[٧] .مج،وز:ندارد.