تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٣٧٢ - ٦ - آيا فلسفه و علم جستجوى حقيقت پايدار را مى پذيرد ؟

تركيب عناصر به هم مى خورد ، ولى همهء آتمهايى كه پيش از سوختن وجود دارند ، پس از سوختن نيز ، هم چنان وجود دارند . بدين جهت اين تصور پديد آمد كه اتم فنا ناپذير است وتغييرات جهان مادى جز تغيير آرايش عناصر پاينده چيزى نيست .
اين نظريه تا زمانى كه راديو اكتيويته كشف شد به قوت خود باقى بود ، ولى سپس معلوم شد كه آتمها قابل تجزيه است .
اما جاى نگرانى نبود ، فيزيكدانها واحدهاى جديد كوچكترى به نام الكترون وپروتون پديد آوردند كه اتمها از آنها تشكيل مى شود وچند سالى نيز پنداشته مى شد : اين واحدها آن ابديتى را كه به آتم نسبت مى دادند ، دارا هستند .
بدبختانه به نظر مى رسد كه اين الكترونها وپروتونها مى توانند بهم برسند وچيزى تشكيل دهند كه يك مادهء جديد نيست ، بلكه امواج انرژى است كه به سرعت نور در جهان پراكنده مى شود . پس مى بايست انرژى به عنوان چيزى كه پايدار است ، جاى ماده را بگيرد ، ولى انرژى برخلاف ماده ، شكل خالص ومصفاى مفهوم « شىء » نيست ولى اين چيزى است كه مى سوزد ، نه چيزى كه مى سوزاند . « چيزى كه مى سوزاند » از صحنهء علم فيزيك جديد بيرون شده است .
اگر از خرد به كلان بپردازيم ، نيز مى بينيم كه علم نجوم ديگر به ما اجازه نمى دهد كه اجرام آسمانى را جاويدان بدانيم .
سيارات از خورشيد جدا شده وخورشيد از ابر پديد آمده است . اين خورشيد چندى زيسته است وچند ديگر نيز خواهد زيست ، اما دير يا زود ، احتمالا در حدود يك ميليون سال ديگر منفجر خواهد شد وهمهء سيارات را نابود خواهد ساخت . لا اقل ستاره شناسان چنين مى گويند . شايد وقتى روز موعود نزديك شود ، ستاره شناسان اشتباهاتى در حسابهاى خود پيدا كنند .
نظريه تغيير دايم به طورى كه هراكليتوس گفته است ، نظريه دردناكى است وچنان كه ديديم علم نيز براى رد كردن آن ، كارى از دستش ساخته نيست . يكى