تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى

مناجات

موضوع يكم - آيا شناسايى ماهيت و شئون بشرى با موفقيت كامل پايان يافته است ؟

موضوع دوم - مسلم است كه گسترش روابط انسان با طبيعت از تماس با آتمها گرفته تا پيروزىهاى فضايى و افزايش آشنايى او با علوم تحققى چند بعدى بودن يا عمق ابعاد او را ثابت كرده است ، آيا اين موفقيت را با آگاهى و هدف گيرى دقيق و رياضى صد در صد به دست آورده است ؟

موضوع سوم - آيا تحولات جاريه در امتداد قرون و اعصار ماهيت انسانى را دگرگون مى كند ، يا عوارض و اشكال او را ؟ بر فرض آن كه دگرگونى در ماهيت انسان صورت مى گيرد آيا اين دگرگونى رو به كمال است ؟ ( از كودكى به بلوغ )

موضوع چهارم - آيا ادبيات گذشتگان توانسته است ارزشهاى اخلاقى و زيبايى شناسى را نه تنها در قفسهء كتابها بلكه در زواياى قلوب ما نيز حيات جاودان ببخشد ؟

دفتر ششم مثنوى

شما كه با نيت و خلوص راه سعادت خود و اجتماع را در پيش گرفتهايد نه تنها عوعو اخلالگران نبايد شما را از راه باز بدارد ، بلكه در مقابل تشديد عوعو شما هم بايد به نيرو و كوشش خود بيافزاييد

كوته بين مباشيد ، در هندسهء كلى الهى ، با موقعيت اختصاصى كه به خود گرفتهايد ، به تقسيم جهان به خوب و بد نپردازيد و از اين تقسيم بازيگرانه و نابجا حيرت و نهيليستى را استنتاج نكنيد ، همهء روابط و ضوابط و پديده هاى جهان هستى در يك آهنگ كلى شركت كردهاند ، اين زندگى مورد خواست شما است كه مى تواند حتى عاليترين مزاياى جهان هستى را پليد نمايش دهد

اين است كار ماده در قلمرو رو بناى هستى ، جنگ و تكاپو ميان ذرات ماده حكم فرماست ، تا آن گاه كه به پشت پردهء طبيعت يا به دامان محبت الهى بخزند و از كارزار تضاد و تخالف بيرون روند

عقل نظرى سر تيز و سرعت شگفت انگيزى در آغاز فعاليت نشان مى دهد ، ولى پاى بس سستى دارد كه هيچ معقولى را تا پايان آن در نمى يابد

اين انسان بىنوا چنان تورم مى كند كه گنجايشى در جهان براى خود نمى بيند ولى واقعيتش مانند لقمهء نانى است كه در گلو و معده گم شده است

تفسير ابيات

سؤال كردن سايلى از واعظى كه مرغى بر سر بارو نشست از سر و دم او كدام فاضلتر است و جواب دادن واعظ سايل را

نتيجهء دوم

نتيجهء سوم

ملاك ضعف و قدرت جان آدمى با آگاهى او سنجيده مى شود

آيا اين نظره كه ملاك حيات روانى آدمى هوش است ، با آن تحريكات كه جلال الدين به تحصيل ناهشيارى و بىخودى انجام داده است متناقض مى باشد ؟

بحثى در خاتميت محمد بن عبد الله صلى الله عليه و آله

دليل يكم - سازش عقايد و احكام اسلام با فطرت پايدار بشرى

دليل دوم - استحكام عقايد و قوانين اسلامى كه دين خالص از آلودگىها است

دليل سوم - تفسير شخصيت انسانى به طور عموم در اسلام

دليل چهارم - تجسم اسلام در افرادى كه مى توانند نمونه انسانى تمام قرون و اعصار و مادامى كه انسانى وجود دارد ، بوده باشند

مقام والا و عظمت وابسته به عظمت الهى كه خاندان پيامبر اكرام و عترت پاك و معصوم او دارا هستند

ائمهء طاهرين و معصومين دوازده گانه از يك مكتب دفاع كرده اند

تفسير ابيات

نكوهيدن ناموسهاى پوسيده كه مانع ذوق ايمان و دليل ضعف صدقند و راه زن هزاران ابله نادان

آيا ابو طالب به دين اسلام گرويده بوده است يا نه ؟

آيا هر دو راه كه در موقع احساس اختيار پيش پاى آدمى باز شده است ، به سوى خدا است ؟

تفسير ابيات

مناجات و پناه جستن به حق از فتنهء اختيار و اسباب آن و بيان شكوهيدن و ترسيدن آسمان و زمين از اختيار

آيا از خدا بخواهيم كه ما را آزمايش نكند ؟

اختيار سطحى و فريبنده چونان پالان شتر است كه بدون خود به اين سو و آن سو كج مى شود و پشت شتر را زخمى مى كند آيا اين است آن اختيار كه هر وقت در يك انسان و لو يك لحظه بروز كند به تمام جهان هستى مى ارزد ؟

1 - تعادل دو يا چند راه كه در حال اختيار پيش روى انسان قرار گرفته است نسبى است

2 - معمولا تمايلات قوىتر است كه تكليف راه را معين مى كند ، نه سلطه و نظارت شخصيت به دو قطب مثبت و منفى راهى كه در پيش گرفته مى شود

3 - احساس اختيار با تلقين جبر و روش مطابق تمايلات جبرى عامل ساييده شدن روح آدمى است

مطلب دوم - ناهشيارى و گام به ما فوق تعقل نهادن و اختيار سطحى را دور انداختن موقعى به حال بشر مفيد است كه بفرمان حق بوده باشد

نتيجهاى كه جلال الدين از دو مطلب فوق مى گيرد

تا كى و تا چه اندازه مى توان روح را با حلقه طلايى زنجير ملك و مال و آرايشگرىها خشنود ساخت ؟

تفسير ابيات

حكايت غلام هندو كه به خواجه زادهء خود پنهان هوس داشت چون دختر را با مهتر زاده عقد كردند غلام رنجور شد مى گداخت كس علت او ندانست و او زهرهء گفتن نداشت

تفسير ابيات

صبر فرمودن خواجه مادر دختر را كه غلام را زجر مكن كه من او را بىزجر اين طمع باز آورم به تدبير كه نه سيخ بسوزد و نه كباب خام ماند

تفسير ابيات

در حقيقت حكايت و بيان آنكه هر نفسى همچو آن هندو مبتلا است

آنان كه مى خواهند معاش و نام و عنوانشان را به مردم تحميل كنند ، در حقيقت كالبد بىروح خود را بر دوش مردم مى گذارند و شايستهء زندگى مستقل نيستند

تفسير ابيات

تفسير ابيات

آتش زدن در شب و كشتن دزد آن را و غفلت آن مرد

حق و باطل را از دل بپرسيد

تفسير ابيات

حسد بردن اميران بر اياز و نمودن سلطان كياست او را

تفسير ابيات

مدافعهء امرا آن حجت را به شبههء جبريانه و جواب دادن شاه ايشان را

آيا تردد در سر چند راهىها دليل اختيار است ؟

قضا و قدر الهى آن اندازه در سرنوشت تو دخالت مى ورزد كه كوشش اختيارى تو

خاطرات و انديشه ها و ساير فعاليت مغزى و روانى هم اجزاء و ذرات لا يتجزى ( اتمها ) دارند

تفسير ابيات

حكايت آن صياد كه خود را در گياه پيچيده بود و دسته گل و لاله كله وار بر سر نهاده تا مرغان گياه پندارند و دانستن آن مرغ زيرك آن را

مناظر مرغ با صياد در ترهب و در معنى ترهبى كه مصطفى صلى الله عليه و آله نهى كرد از آن امت خود را لا رهبانية فى الاسلام

ضرب المثل

مجاهده و رهبانيت واقعى آن است كه انسان در ميان مجتمع ناهموار باشد ، با اين حال رادمردانه زندگى كند

تفسير ابيات

هاى و هوى كردن پاسبان بعد از بردن دزدان اسباب كاروان را

حواله كردن مرغ گرفتارى خود را به مكر صياد و صياد به حرص

زندگى انسانى چنين است كه زنجيرى را از پاى نگشاده زنجير ديگرى كه از بالا يا پايين انتظار فرصت را مى كشيد براه مى افتد و به دست و پايش بسته مى شود

تفسير ابيات

حكايت آن عاشق كه شب بر اميد وعدهء معشوق بيامد بدان وثاق كه اشارت كرده بود و بعضى از شب را منتظر بود تا خوابش ربود معشوق آمد جيبش را پر گردكان نمود و رفت

نيستها را كنار بگذار و در هستىها بيانديش

چون تو در اقيانوس هستى غوطه ورى ، مبادا كفهاى محدود و ناپايدار نيستها و نمى دانمها و نمى بينمها از اقيانوس هستى محرومت بسازد

اين را نمى دانم و آن را نمى دانم براى آوردن آن مى دانم است كه بدون آن ، نه مى دانم صحت دارد و نه نمى دانم

تفسير ابيات

استدعاى امير ترك مخمور مطرب را به وقت صبوح و معنى حديث ان لله تعالى شراباً اعده لاوليائه اذا شربوا سكروا و اذا سكروا طابوا الخ و قوله تعالى ان الابرار يشربون من كأس كان مزاجها كافوراً

شباهت در كالبدهاى لفظى همان اندازه غلط انداز و منشأ ضررها است كه شباهت كالبدهاى جسمانى آدميان

كتاب مثنوى گم راه كنندهء صورت بينان و هدايت كنندهء جويندگان معنى است

پروردگارا ، از شدت نزديكى كه با من دارى تو را نمى بينم ، اين حجاب عامل اشتباه را شفاف كن

تفسير ابيات

آمدن ضرير به خانهء پيغمبر صلى الله عليه و آله و گريختن عايشه و پنهان شدن

شدت پوشيدگى روح ، عقل نظرى را در راه توصيف آن به تمثيلات و تشبيهات وادار مى كند

امان از اين سخن پردازىها و سخنورىها و سخن بازىها كه گوشها و كتابها را پر كرده و نمى گذارد حقايق ناب و واقعيتهاى پوشيده در دسترس انسانهاى جوينده قرار بگيرد

تفسير ابيات

آغاز كردن مطرب اين غزل را در بزم امير ترك و خطاب كردن ترك كه آنچه مى دانى بخوان و جواب مطرب امير را

آيا نفىهاى فراوان و پى در پى دردى را كه از ندانستن موضوعى در جان آدمى پيدا شده است ، درمان مى كند ؟

اى امير ، مادامى كه در حالت مستى غوطه ورى ، به گوش تو جز نفى اين و آن را نمى توان نواخت تو از حالت مستىات دست بردار و هوشيار باش ، تا من هم بتوانم اثبات را براى تو بنوازم

تفسير ابيات

در معنى حديث « موتوا قبل ان تموتوا » و تفسير بيت حكيم سنايى

تقاطع و تزاحم ماده و حيات طبيعى مانع از آن است كه آدمى با حيات ناب زندگى كند

اميرا ، آيا مى دانى گرزى را كه بر سر من مى كوبى ، براى آن نمى دانمها است كه انعكاسى از وضع روحى تو در گفتار من است ؟ پس آن گرز را بر سر خود بكوب نه بر سر من

تفسير ابيات

يزيد چه بود و چه كرد ؟

حسين بن على كه بود و چه كرد ؟

1 - نظرى به سخنان امام حسين عليه السلام از مدينه تا آخرين لحظات زندگيش در بيان كربلا

رويدادهاى فوق العاده با عظمت و آموزنده كه در داستان كربلا وجود دارد

در ميان گريهاى كه شاعر مسافر حلب يا جلال الدين از زبان او توصيه مى كند ، با گريه به حسين كه گريه بر خود و انسانيت و انسانها را در بر دارد ، منافاتى وجود ندارد

يك بيان ديگر در بارهء عدم منافات ميان سرور شهادت و تاثر ساير زنده ها

منظرهء عاشورا از ديدگاه هاى مختلف

تفسير ابيات

تمثيل حريص بر دنيا به مورى نابيننده رزاقى حق و خزاين رحمت او را كه به دانهاى از خرمنى مى كوشد و وسعت آن خرمن را نمى بيند

هر اندازه كه نيروى آگاهى و بينايى آدم فعاليت مى كند و هشيارى و بينايى را نصيب او مى كند به خير و صلاح اوست

اول و آخر مانند پيش و پس و نزديك و دور و كم و زياد از اوصاف ابعاد مادى است

تفسير ابيات

سحورى زدن شخصى بر در سراى خالى نيم شب و اعتراض معترض و جواب دادن او را

اگر از اعماق جان لبيك بگويى ، بدان كه ندايى از خداوند ذو الجلال به اعماق جانت طنين انداخته است و اگر از ته دل نداى الله الله گفتى بدان كه لبيكى از خداوند ته دل تو را شورانيده است

خداوند از بندگانش چه مى گيرد و به بندگانش چه مى دهد ؟

تفسير ابيات

قصهء بلال حبشى و شوق او و رنجانيدن خواجه او را و معلوم كردن صديق حال او را

1 - حركت و تحول در ذات و تمام شئون عالم هستى مقرر است

2 - حركت و تحول هستى در استخدام سنت تكامل است

4 - حركت جهان هستى در هر حال كه فرض شود ، تحول تكاملى براى انسان در هر حال امكان پذير است

5 - حركت و تحول بدون فرض عاملى كه ما فوق حركت و سكون است ، قابل قبول نيست

6 - آيا فلسفه و علم جستجوى حقيقت پايدار را مى پذيرد ؟

7 - آيا نظريهء تغيير دايم به قول هراكليتوس نظريهء دردناكى است ؟

8 - يك راه ديگر براى اثبات واقعيت پايدار در صحنه حركت و تحول

9 - مباحثى كه در مثنوى موج را مطرح مى كند دليل ديگرى براى اثبات آن است كه جلال الدين به موضوع حركت و تحول اهميت فوق العاده قائل است

10 - دو حركت متضاد ماده و روان چگونه هماهنگ مى گردند ؟

11 - هرگز حركت و تحول حقيقت و واقعيتهاى ايده آل را خود به خود در طبق گذاشته و به انسانها تقديم نخواهد كرد

تفسير ابيات

باز گفتن صديق صورت حال بلال را نزد حضرت رسول صلى الله عليه و آله

اى رهبران روح پرور ، شما گنه كاريد و گناه شما اين است كه از رشد و تكامل روانى آدميان دم مى زنيد و مردم را بياد اصل و باز گشتشان به حوزهء جاذبيت كمال مى اندازيد فضولى نكنيد و فتنه و تشويش در مجمع آراستهء ما عشاق خود طبيعى برپا نكنيد

تفسير ابيات

وصيت كردن حضرت مصطفى صلى الله عليه و آله را جهت بيع بلال

اسيران دست بستهء عشق الهى را در اجتماعات با ديدهء تحقير منگريد

عالىترين اعتدال و بنيان كه در خلقت انسانى به كار رفته است

تفسير ابيات

خنديدن جهود و پنداشتن آن كه صديق مغبون است و ندانستن بهاى بلال را

آنجا كه ضرورىترين و روشنترين وسيله زندگى انسانها در پيچا پيچترين ظلمات فرو مى رود

مسئلهء يكم - ماهيت پول

مسئله دوم - انحراف پول از مسير اصلى خود كه وسيلهء تبادل و شاخص ارزشها بودن است

نوعى ديگر از سخن وجود دارد كه بدون صوت و حرف ، حتى بدون نياز به موج ، حياتىترين اثر را در مخاطبش به وجود مى آورد

تفسير ابيات

معاتبه كردن حضرت رسول صلى الله عليه و آله با صديق و عذر گفتن صديق

بگذاريد بخوابم ، دستم را رها كنيد ، چرا دستم را به درد مى آوريد ؟

انديشه و احساس پاك آدمى طبل كوبى قوانين و اشارات جهان هستى را درمى يابد ، ولى گوشى كه از پنبه خود پرستى و طبيعت ستايى پر است مى گويد من بانگ اين طبل كوبىها را نمى شنوم

تفسير ابيات

قصهء هلال كه بندهء مخلص بود خداى را ، صاحب بصيرت بىتقليد پنهان شده در بندگى مخلوقات جهت مصلحت ، نه از عجز ، چنانكه لقمان و يوسف از روى ظاهر و غير ايشان بندهء سايس بود اميرى را ، و آن امير مسلمان بود اما كور داند اعمى كه مادرى دارد * ليك چونى به وهم در نادرد اگر با اين دانش تعظيم اين مادر كند ممكن بود كه از عمى خلاص يابد كه اذا اراد الله بعبد خيراً فتح عينى قلبه ليبصر بهما العيب

« حكايت در تقرير همين هم »

اين هم يك قانون روانى با اهميت كه هنگامى كه يكى از فعاليتهاى روانى سركوب شود ، فعاليت ديگرى قدرت بيشتر پيدا مى كند

تفسير ابيات

رنجور شدن هلال و بىخبرى خواجهء او از رنجورى او از تحقير و ناشناخت ، و واقف شدن حضرت مصطفى صلى الله عليه و آله و رفتن آن حضرت به عيادت او

معجزاتى كه پيامبران مى آورند ، تنها براى سركوبى انكار كنندگان است ، نه براى چشانيدن طعم ايمان

تفسير ابيات

در بيان آنكه مصطفى عليه و على آله الصلاة و السلام چون شنيد كه عيسى عليه السلام بر روى آب رفت ، فرمود لو ازداد يقينه لمشى على الهواء

تفسير ابيات

در بيان سؤال سايل از صاحب خانه و جواب او را بر سبيل طنز

تفسير ابيات

رجوع به داستان آن كمپير

تفسير ابيات

حكايت رنجورى كه طبيب در وى اميد صحت نديد ، گفت هر چه خواهى كن

اگر واقعيات را به محسوسات منحصر كنيم فرهنگ و معارف بشرى به كمتر يك صدم آن چه كه به دست آمده است تقليل پيدا خواهد كرد ؟

تفسير ابيات

رجوع به قصهء رنجور

احساس آزادى دروغين ، كلئوپاتره هاى روزگاران را به فرو كردن سنجاق به سينه هاى بردگانشان و سر دادن خنده و قهقهه وادار مى كند

تفسير ابيات

بر تخت نشاندن سلطان محمود غلام هندو را و گريستن غلام

تفسير ابيات

قوله عليه السلام ليس للماضين هم الموت و انما لهم حسرت الفوت

براى حصول نزديكى به خداوند و قرار گرفتن در حوزهء جاذبيت ، حتى تقرب و جذبه را هم هدف خود قرار ندهيد و بكوشيد و كارى با قبول و رد كوشش خود نداشته باشيد

تفسير ابيات

باز گشتن به حكايت صوفى بر لب جو و قاضى

1 - هيچ يك از دو موضوع جزء و كل ، در جزئيت و كليت مطلق نبوده و هر دو محكوم به نسبيتاند

2 - بنا بر اين ، تعريف كلاسيك جزء و كل بسيار محدود بوده و قابل قبول نيست

3 - دو نوع سيستم باز و سيستم بسته در اجزاى متشكل

4 - نتايج كلى كه از مسائل فوق مى توان گرفت

5 - كل و اجزاء ما فوق كل و اجزاء رياضى و طبيعى

6 - در محاصرهء آن كل كه موقعيت شما را به عنوان اجزاء خود تعيين كرده است ميخكوب نشويد و هر لحظه در انديشه و مى خواهم شكستن محاصره ها باشيد ، تا خود و هستى را دريابيد

7 - يك استدلال ديگر براى اثبات ما فوق جزء و كل رياضى و طبيعى بودن انسان

8 - كل نمايندهء جزء است ، چنانكه جزء نمايندهء كل است

9 - تمايل اجزاء به كل خويش چه معنا مى دهد ؟

10 - ارتباط و سنخيت اجزاء با كل

11 - اجزاء جهان هستى در تحول و دگرگونى است ، آيا زير بنا و مبادى عاليه هستى ( كل در اصطلاح جلال الدين ) هم در تحول و تغيير است ؟

تفسير ابيات

رفتن صوفى سوى آن سيلى زن و بردن او را به قاضى

هم در تقرير قصهء قاضى و صوفى

ضربه و آسيب مردگان زنده نما اهميتى ندارد ، آن چه كه قابل اهميت و محاسبه است ضربه و آسيبى است كه زنده به زنده وارد مى سازد

تفسير ابيات

تفسير ابيات

جواب با صواب قاضى صوفى را در اين ماجرا

سخن و انديشه

تفسير ابيات

سؤال كردن صوفى از قاضى و جواب قاضى مر او را

موضوع دوم - وحدت معشوق يا آن امتياز معشوق كه انگيزهء به وجود آمدن عشق گشته است كه هزاران هيجانات و تنوعات را به وجود مى آورد

اگر خدا با بعضى از موجودات هم سنخ بود ، نمى توانست اضداد و امثال خود را به وجود بياورد

تفسير ابيات

شنيدن ترك حكايت درزى درزيان را و گرو بستن كه درزى از من چيزى نتواند بردن

تفسير ابيات

مضاحك گفتن درزى و ترك را از قوت خنده بسته شدن دو چشم و فرصت يافتن درزى

تفسير ابيات

تفسير ابيات

جواب دادن قاضى صوفى را

تفسير ابيات

حكايت زن با شوهر و ماجراى ايشان

پرسيدن عارفى از كشيش كه تو به سال بزرگترى يا به ريش ؟

تفسير ابيات

باقى قصهء فقير روزى طلب بىواسطهء كسب

دو طرف تضاد كه از فراز و نشيب و دگرگونىهاى جهان هستى در حال تكاپو هستند ، در عين حال كه دو بال براى پرواز موجودات در افق مشيت الهى محسوب مى شوند ، دو بال به نام خوف و رجا براى پرواز انسان نيز مى باشند

اى كاش پيش از آن كه دست غيبى پرده از روى انسان و آن چه كرده است بردارد ، جوهر انسان در همين صحنهء هستى آشكار مى شد و خود را بر همهء هستى مى گستراند

تفسير ابيات

خواب ديدن فقير و نشان دادن هاتف او را به گنج نامه

آسمانها و زمين انعكاسى از مدركات آدمى است ، ( جهان در انسان ) چه معنا دارد ؟

تفسير ابيات

فاش شدن خبر اين گنج و رسيدن به گوش پادشاه

از سود جويى تا پاكبازى

تفسير ابيات

تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٣٥ - موضوع چهارم - آيا ادبيات گذشتگان توانسته است ارزشهاى اخلاقى و زيبايى شناسى را نه تنها در قفسهء كتابها بلكه در زواياى قلوب ما نيز حيات جاودان ببخشد ؟

٨٨ - انكار ماوراى اين زندگانى شبيه به انكار همان جنين است كه نمى بيند مى گويد : « نمى بينم پس نيست » .

اين گمان بد بدانجا بر كه تو مى شوى در پيش همچون خود دو تو
٨٩ - موقعى به خودتان بد بين وبد گمان باشيد كه در مقابل انسانى مانند خود زانوى تسليم بر زمين مى زنيد .
٩٠ -
چون كسى را خار در پايش خلد پاى خود را بر سر زانو نهد با سر سوزن همى جويد سرش ور نيابد مى كند با لب ترش خار در پا شد چنين دشوار ياب خار در دل چون بود وا ده جواب خار دل را گر بديدى هر خسى كى غمان را راه بودى بر كسى كس به زير دمّ خر خارى نهد خر نداند دفع آن بر مى جهد برجهد آن خار محكمتر كند عاقلى بايد كه بر مركز تند قبضها زندان شده است وچار ميخ قبض بيخ است وبرآرد شاخ بيخ پيش از آن كاين قبض زنجيرى شود اين كه دل گير است پاگيرت شود رنج معقولت شود محسوس وفاش تا نگيرى اين اشارت را بلاش در معاصى قبضها دل گير شد قبضها بعد از اجل زنجير شد نعط من اعرض هنا عن ذكرنا عيشة ضنكا ونحشر بالعمى
٩١ - عقده هاى روانى نخست در ادراكات ذهنى به صورت موجهاى آشفته است ، سپس در روان وسطوح مختلف آن رسوب مى كند ومنشأ اختلالات واندوه هاى روانى مى گردد ، بدين ترتيب عقده هاى دل گير پايگيرت مى گردد وبه صورت ريشه ها در مى آيد وشاخ وبرگها به وجود مى آورد واگر اين عقده ها در اين زندگانى حل نگشت ، تا روز رستاخيز دست وپاى روح را مى بندد .

حافظان را گر نبينى اى عيار اختيارت را ببين بىاختيار روى در انكار حافظ برده اى نام تهديدات نفسش كرده اى