ترجمه بحار الانوار (قسمت سوم از جلد پانزدهم) - موسوي همداني، ابوالحسن - الصفحة ٣٦٨ - اخبار
آهنى ما در زمين اثر نميكند مثل اينكه اينها را بر سنگ سخت ميزنيم حضرت فرمود.
و لم؟ ان كان صاحبكم لحسن الخلق. چرا؟ با اينكه اين دوست شما خوش اخلاق بود بعد فرمود ظرف آبى بياوريد آوردند حضرت دست مباركش را داخل آن آب كرد.
ثم رشه على الارض سپس آب را بر زمين پاشيد و فرمود مشغول شويد پس شروع بكندن كردند با كمال سهولت و آسانى كندند مانند اينكه آن محل رمل و شن است كه با مختصر اشارهاى ميريزد.
بيان ... جملهاى كه حضرت فرمود (و لم؟) تا آخر كلمه و لم استفهام انكارى و يا تعجبى است.
ان كان مخففه از مثقله است كه اصلش ان است و تعجب حضرت از اين است كه نبايد چنين باشد كه زمين سخت و سفت شود چون اين دوست شما خوش اخلاق بود كه حسن خلق باعث آسانى كارها مىشود هم در حال زنده بودن و هم پس از مردن بر خلاف اخلاق زشت كه موجب زحمت است در هر دو حال و خلاصه مطلب اينكه چون اين شخص خوش اخلاق بود پس سخت شدت كار حفر از ناحيه او نبوده بلكه مربوط بسختى خود زمين است و لذا از آن آبى كه با دست مبارك حضرت متبرك شده بود بر محل ريخته شد كه بمعجزه حضرتش در نهايت نرمى شد.
و گفته شد كه ان شرطيه است و كلمه لم بجاى جزاى شرط است كه حاصل معنا اين مىشود. اگر اين شخص خوش اخلاق بود حفر قبر براى اينها مشكل نميشد پس صاحب اوليه مثلا تندخو هستند ولى تصميم مىگيرد كه نرم و خوشرو بشود عرضه داشتم كدام يك از اين دو باارزشتر است فرمود آن كس كه در طبع و سرشت خوش اخلاق است خوش خلقى براى او جبلى است و غير آن را نميتواند بكند ولى تصميمگيرى و تمرين صفت خوش خلقى را فرا گرفته بر خلاف طبع خود عمل كرده و با مبارزه با طبع اوليه خود باين تمرين ادامه داده و تحمل زحمت و ناراحتيها را نموده كه اين اخلاق باارزشتر است تا خود را باين كمال رسانيده كه اكنون مثل غريزه شده است. بنا بر اين نظر كسانى كه مىگويند اخلاق غريزى و ذاتى است و تمرين و اكتساب اثرى ندارد اين نظر صحيح هم نيست و باطل است و على ٧ فرمود عود نفسك صبر على المكروه فنعم الخلق التصبر مىگيرد كه نرم و خوشخو بشود عرضه داشتم كداميك از اين دو باارزشتر است؟
يعنى خود را عادت بصبر بده كه در مقابل مشكلات عادت بصبر كنى چون اخلاق و روشى كه با تصبر و با تحمل زحمت بدست آيد بسيار خوب است.