درخشان پرتوى از اصول كافى - حسينى همدانى نجفى، محمد - الصفحة ٣٩ - قوله(ع) انى انا الله لا اله الا انا خالق الخير و الشر
مسطورهاى است بطور تدريج و متحرك و از نظام ربوبى منعكس ميباشد و توافق ذاتى دارند مانند توافق معلول با علت.
علم و احاطه ازلى و جريان قضاء و تقدير كبريائى گر چه بطور حتم تحقق پذير است ولى سبب نميشود كه بطور اضطرار و اجبار واقع شود و خارج از حدود قدرت و اختيار بشر باشد و يا سبب شود كه تكليف و وعده ثواب و تهديد بعقوبت مورد نداشته باشد از نظر اينكه وقوع آن حتم است زيرا آنچه مورد قضاء و تقدير قرار گرفته فعل مخصوص از فاعل خاص با همه مشخصات زمان و مكان آنست.
بالاخره عالم تقدير بطور حقيقى و اطلاق آنست كه هيچ جهت ابهام در امرى كه مورد تقدير و اندازهگيرى واقع شده نباشد و گر نه لازم مىآيد از جهاتى امر حادث مبهم و يا مورد اهمال قرار گيرد و اين امر محال است و كاشف از محدود بودن احاطه علمى و شهودى نسبت بحوادث و وقايع امكانى است و ساحت قدس منزه از نقص است.
و نيروى اختيار عبارت از قوه علمى و نيروى ادراك سود و زيان و خير و شر و صلاح و فساد در باره فعل و يا ترك آنست.
و ديگر نيروى شوق و تمايل بآنچه از فعل و ترك خير بوده و يا زيان دارد و سپس نيروى اراده جازم كه قوه و قدرت جوارحى را تحريك مينمايد و از نظر جزم و صميمى بودن نيروى اراده قابل تخلف نخواهد بود.
از نظر اينكه قوه ادراك سود و زيان خير و شر بر حسب طبع مجبول بشر از آن اراده منبعث مىشود كه اقدام و حركت نمايد و بسوى فعل خواسته و يا از آن امتناع ورزد بر حسب صلاح كه با قوه تعقل و تفكر درك نموده و فهميده و يا با قوه واهمه و خيال كه صلاح آن را پنداشته در صورتى كه بر پايه هوس و تمايل بوده بدون اينكه صلاح خيالى واقعيت داشته باشد.
بديهى است كه فعل قبل از بررسى و قضاوت در باره خير و صلاح آن مسبوق