درخشان پرتوى از اصول كافى - حسينى همدانى نجفى، محمد - الصفحة ١٠ - شرح
عدل و اعتدال مقتضى است باينكه مواد متساوى باشند و اشباح بر حسب ارواح و اختلاف آنها و مزاجها نيز اختلاف داشته باشند بر حسب انواع و توزيع آنها بر اصناف و اشخاص و افراد و توجيه افراد از هر نوعى بتناسب غايات آنها خواهد بود پس هر كه عمل او طالح و ناپسند باشد و عقيده او بر خلاف حقيقت باشد بخود ستم نموده و جوهر روحى خود را تيره نموده و استعداد خود را در طريق كسب شقاوت بكار بسته است و از سعادت اخروى باز خواهد ماند.
حقايق ارواح متنوع است همچنين كمال جواهر نفوس بشرى بر اساس اختلاف استوار است همچنانكه مواد جسمانى از لحاظ قوابل سفلى متفنن و مختلف خواهد بود و ارواح بشر نيز بر حسب فطرت خدا داده نهايت اختلاف را خواهند داشت و از لحاظ صفاء و نورانيت و قوه و ضعف اختلاف بسيار خواهند داشت و از لحاظ قوة و درجات قرب و بعد معنوى بساحت كبريائى اختلاف بسيار خواهند داشت بطورى كه دو فرد يكسان نخواهد بود.
همچنانكه مواد سفلى نيز از لحاظ نظافت و كثافت و مزاج آنها مختلف خواهد بود و از لحاظ قرب و بعد بحد اعتدال حقيقى و نيز از لحاظ قابليت و تعلق ارواح بآنها مختلف خواهد بود و در عالم تقدير در برابر هر روحى تناسب از مواد خواهد بود و از مجموع تركيب آنها استعداد براى بعض علوم و ادراكات در بعض ديگر كه موافق بعض اعمال است بر حسب آنچه پروردگار تقدير فرموده است.
همچنانكه فرمود:
(الناس معادن كمعادن الذهب و الفضة)
و در خزاين غيبى كبريائى قبل از ايجاد نفوس و ابدان ذخيره بودهاند با توجه باينكه لازم اين نظر آن نيست از ارواح و نفوس بشرى قديم باشد.
زيرا كينونت حقايق اشياء در خزاين غيبى آنها و قضاء ربوبى كينونت است كه اعلى و اشرف از وجود آنها در عوالم امكان و ادوار و اكوان خواهند بود.
خلاصه نظام جهان بر اساس اختلاف در شئون هر يك از انواع و اشخاص و افراد