درخشان پرتوى از اصول كافى - حسينى همدانى نجفى، محمد - الصفحة ٨٦ - قوله(ع) و الله اعز من ان يريد فلا يكون
انسانى در اثر قدرت ادراكى و تعقلى كه موهبت الهى است هر يك از افعال روانى و خارجى را ايجاد مىنمايد از جمله فعل و عمل را در خارج بجا آورد نيروهاى ادراكى تصور و تصديق و تصميم و قضاوت و ترجيح راجح را بكار مىبرد بر اساس نيروى تفكر و تعقل و يا بر اساس نيروى هوى و تمايلات و قواى جوارحى خود را ناگزير در اثر تبعيت بكار خواهد برد و خواسته خود را پديد خواهد آورد انسان بر حسب فطرت و خرد در خود مىيابد كه اين موهبتهاى درونى و خارجى دسترس او نهاده شده و خواه ناخواه براى نيازهاى خود هر لحظه بايد بكار ببرد و فعل صادر باراده مبدء آن يا ترجيح بر اساس علم جزمى و يا ترجيح بر اساس ظن و يا بر پايه خيال و نيروى واهمه خواهد بود.
بر اين اساس در روايت امام مىفرمايد
(ان اللَّه ارحم بعبده من ان يجبره بخلقه على الذنوب ثم يعذبها عليها)
بيان آنست كه انسان بر حسب بداهت و وجدان قدرت و توان بكار بردن اختيار را دارد و مقام كبريائى فطرى حكم مىنمايد كه در افعال و حركات خود نيروى اختيار و ساير نيروهاى درونى و جوارحى خود را بكار مىبرد چگونه مىتوان تصور نمود كه در اين افعال روانى و جوارحى مجبور باشد.
بر اين اساس افعال قبيح و گناهان كه ببداهت نيروهاى خود را بكار مىبرد بفاعل هيچ گونه استناد نداشته فقط استناد بساحت كبريائى داشته باشد و آن را توحيد خالص پنداشت همچنانكه طايفه جبريه قائل هستند و در اثر اين عقيده بىاساس عقل و خرد را بىبهره مىنمايند از اينكه در باره بديهيات قضاوت نمايد و حسن و قبح آثار خارجى را نفهمد و لوازم فاسد ديگر كه با مقام ربوبى منافات دارد و به بعض آنها اشاره شده است.
قوله (ع): و اللَّه اعز من ان يريد فلا يكون:
راوى گويد امام (ع) فرمود ساحت قدس ربوبى نيز بالاتر و نيرومندتر از آنست كه در ملك و حيطه او حادثهاى رخ دهد او نتواند مانع شود و يا امرى را اراده