افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٨٦ - يك نكته ديگر

او) در همه جهان خلقت در پناه همين قانون سببيت است و سببيت يكى از سنت‌هاى الهى است، «وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا .. و تحويلا».

او خود مسبب الاسباب (سبب ساز) تكوينى مى‌باشد، بسط يد و عموم اراده او با قانون سببيت در طول همديگر هستند نه در عرض هم،

يك نكته ديگر

اسباب بر دو قسم است؛ اسباب عادى و اسباب عقلى، و از جانب ديگر زندگانى ما در دنياى كنونى با زندگانى ما در آخرت تفاوت‌هاى زيادى دارد. تفاوت‌هاى عمده اين دو نوع زندگانى در كتاب معاد نگارنده بيان شده است.

به هر حال اسباب عقلى از مسببات خود غير قابل جدايى است و ترتب دوم بر اول ضرورى است، دنيا و آخرت، خالق و مخلوق همه در برابر آن يكسان است، و به اصطلاح عقلى ضرورت‌هاى وجودى و يا عدمى‌در مقابل امور ممكنه- قابل تخصيص و تخلف نيست. و قدرت خداوند ازلى اختصاص به ممكنات دارد.

ولى اسباب عادى دنيوى با اسباب عادى آخرت زياد تفاوت دارند، به طور نمونه:

١- آميزش سالم زن و مرد، بلكه مطلق نر و ماده موجب حمل و ولادت است، ولى در آخرت چنين نيست.

٢- تكرار نعمت، تدريجا فاقد لذت مى‌شود، ولى در آخرت چنين نيست.

٣- اصل انتروپى، در قيامت نفوذ ندارد.

٤- اشتهاى بهشتى‌ها ممكن است خيلى بيشتر از اشتهاى فعلى آنان باشد،