افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٤٧ - تكميل كلام

مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا» (الفتح: ٢٣).

و در آيه‌ى ١٣٧ آل عمران چنين فرموده است: «قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ».

در سوره‌ى نساء آيه ٢٦: «يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَ يَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ». اضافه سنن در اين آيه و امثال آن به مردم از قبيل اضافه مصدر به سوى مفعول است و فاعل آن خداوند است.

در اين آيات كه از سنّت خداوند بحث شده مخصوص به چند مورد اندك است كه با دقت در آيات به دست مى‌آيد؛ ولى مى‌شود موارد زيادى را از قرآن به دست آورد كه از جمله سنن خداوند باشد؛ مانند: «وَ تِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ ...» (آل‌عمران: ١٤٠)؛ و ده‌ها نمونه ديگر را كه تفصيل آن به طول مى‌انجامد و چنانچه محققى در اين مورد رساله‌اى بنويسد كار مفيدى انجام داده است.

تكميل كلام‌

سنّت الهى گاهى مخصوص به زندگى و زندگانى انسان و يا فرشته و يا جن است و گاهى مشترك بين آنان و گاهى مشترك بين زنده جانها و جمادات و گاهى بين همه‌ى زنده جانها در كرات ديگر، كه در آيه‌ى ٢٩ سوره‌ى شورى، به آنان به لفظ جنبنده اشاره شده است: «وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَ هُوَ عَلى‌ جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ» (الشورى: ٢٩)؛ از نشانه‌هاى آفرينش آسمانها و زمين و جنبنده گانى است كه در زمين و آسمانها پراكنده نموده است و خداوند زمانى كه بخواهد جنبندگان زمينى و آسمانى را جمع كند توانا است.

ممكن است سنّتهاى الهى همان گونه كه تكوينى است تشريعى هم باشد.

نگارنده در سال ١٣٨٢- شانزده سال قبل از زمان فعلى (١٢/ ٣/ ١٣٩٦- ٧ رمضان ١٤٣٨)