افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٤١ - كلامى با حكماء

آفريديم. امروز اين آيه نيز از معجزات علمى به حساب مى آيد.

عبادت علت غايى آفرينش إنس و جن‌

«وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» (الذاريات: ٥٦)؛ جن و إنس را نيافريديم مگر براى اينكه عبادت كنند.

ما در گذشته اين احتمال را داديم كه عبادت در مورد قاصرين كه احتمالًا قسمت عمده افراد بشر را- و غير معاصرين انبياء (ع) را تشكيل مى دادند و مى‌دهند علت غايى شده نمى تواند و نيز خلق و ايجاد بى هدف بر خداوند قبيح است‌[١]. بنابراين علت غايى حقيقى خلقت جن و إنس مانند خلقت كهكشانها بيان نشده و نزد ما مجهول است ولى اين آيه و مشابه آن و تاكيد معظم آيات بر عبادت و اطاعت حق و پيروى از از انبياء و ايمان به معاد كه متقيان به بهشت و متمردان به دوزخ مى روند، بطور قطعى و ضرورى عبادت را به معناى عام كلمه كه شامل عقايد بندگان از عبادت الهى، علت غايى ثانوى جن و إنس مى‌داند كه ما مسلمانان به آن ايمان داريم. والله العالم.

كلامى با حكماء

در حاشيه اشاره اجمالى به كلام طبرسى و متكلمين عدليه داشتيم و مناسب است اشاره مختصرى در مورد بحث تعلل افعال خداوند واجب الوجود نيز داشته باشيم.

اشعرى ها بر خلاف آيات قرآن افعال الله را معلل به اغراض نمى دانند، فلاسفه افعال الله‌

[١] - مرحوم طبرسى در مجمع البيان مانند جمعى از متكلمين عدليه در اين مقام از آنچه ما در اينجا آورديم دفاع كرده كه ارزش نقل و نقد را ندارد و ضعف آن بر ماهرين آشكار است.