افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٤٣ - بحث عميق ديگر در علت غايى إنسان

٣- نتيجه كارهاى خداوند غرضى دارد كه آن غرض ذات خودش است.[١]

جواب: واجب الوجود كه كامل مطلق و فوق كمال است هدف و غرض او نفع مخلوق اوست نه ذات خودش، هر دو مقدمه فوق در مورد عقلاء درست است، نه در مورد خالق تفصيل اين بحث را در كتاب مشهور اسفار ملا صدرا و صراط الحق ج ٢ تأليف اين جانب مطالعه فرماييد.

بحث عميق ديگر در علت غايى إنسان‌

ما در چند جا از اين كتاب خود- كه احتمالًا كتاب آخر نگارنده باشد- گفته ايم كه عبادت غرض ثانوى است نه غرض اولى وگرنه اكثريت مردم دنياى امروز ما قاصرين هستند كه تكليف آنان لغو است و عقاب آنان ظلم. منتهى تا جايى كه نگارنده مى‌داند كسى به اين قول قايل نشده است.

بعضى ايرادى ديگر دارند كه اگر حرف لام در جمله «ليعبدونى» براى غرض باشد، تخلف مراد از اراده حق، ناممكن است و بايد همه جن و إنس عبادت مى كردند كه اكثراً نمى كنند. بنابراين حرف لام براى غرض نيست و اگر هم براى غرض باشد بايد عبادت را تشريعى ندانيم و آنرا تكوينى بدانيم كه آيه: «وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ ..» (الإسراء: ٤٤)؛ مى گويد.

جواب: اگر مراد عبادت تكوينى مى بود اختصاص آن در آيه به جن و إنس لغو بود و

[١] - ممكن است گفته شود كه بازهم يك نوع استكمال ممتنع لازم مى آيد.