افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٨٧ - ستاره گان

علت تامه براى توليد ساقه و برگ و دانه و ميوه كه قرآن از اينها به عنوان زراعت ياد فرموده است. زراعت فعل خدا است و لذا آن را از ما، سلب كرده و اساساً زراعت از قدرت بشر بيرون است.

٣- آيه وارده در مورد آب روشن است.

٤- علل موجده آتش را خدا آفريده و از قدرت ما خارج است و تنها جزء اخير علت مشعله آتش از ما است؛ مثلا ما به وسيله كبريت، چوب خشكى را مشتعل مى‌سازيم؛ ولى استقرار آتش بالقوه در مغز درخت‌ها و شاخه‌ها و برگها مستند به حرارت خورشيد و تابش آن بر آنها است كه به خداوند منتهى مى‌شود. آثار علل توليدى چه علت، فعل ما باشد چه فعل طبيعت مخلوقه خالق، به علل خود مستند مى‌شود و اما در علل اعدادى به علل قريبه و متوسط و نهايى خود (كه آفريدگار جهان است) نسبت داده مى‌شود و نسبت آن به فاعل معده، مجاز است؛ مانند اينكه به بزرگر و كشت كننده، زارع مى‌گوييم در اين كلام، مسامحه‌ى در تعبير است.

ستاره‌گان‌

«فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ، وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ» (الواقعة: ٧٥- ٧٦)؛ ممكن است مراد از مواقع نجوم مدارات ستارگان باشد كه احتمالًا به هزاران ميليارد ستاره برسد، گفته مى‌شود تا كنون يكصد و بيست ميليارد كهكشان كشف شده است و در هر كهكشان، احتمالًا ميلونها ستاره وجود دارد و شايد آيه‌ى دوم به همين تعداد هايل و وحشتناك ستارگان اشاره نمايد كه مى‌فرمايد: موكداً قسم بزرگى است.