افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٠٦ - سخنى در توحيد تدبيرى

و مى‌شود كه همين آيه را قرينه بگيريم كه مراد از چهار عنوان در چهار آيه گذشته (النازعات، و الناشطات و السابحات و السابقات) نيز چهار صفت ملائكه باشد كه جمعى از مفسرين آن را پذيرفته‌ا ند. والله العالم بمراده.

سخنى در توحيد تدبيرى‌

توحيد آفريدگار جهان از خود اسامى دارد: توحيد ذاتى، توحيد خلقى، توحيد تدبيرى، توحيد صفاتى، توحيد عبادى، و توحيد تركبى (لاجزء له) آنچه كه در اين جا لازم به تذكر است كه ملائكه به نحوى كه از قرآن پيدا است و ظايفى در تدبير عالم دارند، نه به نحو مستقل كه به قدرت خود كاركنند و نه به نحو آزادى كه به خواست خود كاركنند، سبحانه و تعالى من اتخاذ الشريك!؛ بلكه تدبير ملائكه اولًا به حول و قوه‌ى خداوند است وثانياً به دستور او صورت مى‌گيرد، خداوند از نظر قدرت و علم هيچ نيازى به ملائكه ندارد و از نظر حكمت و قهاريت، ملائكه مطابق اراده او تدبير دارند: «لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ» (التحريم: ٦)؛ مانند انسان كه در عمل خود اختيار و آزادى و انتخاب‌[١] دارد تا تكامل دنيوى و اخروى پيدا كند؛ ولى ذات او و افعال او شامل قانون «لا حول و لاقوة الا بالله» مى‌باشد، كه در حدوث و در بقاى خود او نياز به افاضه خداوند دارد.

به عبارت ديگر در استعمال قدرت إلهى كه در راه خير و شر مصرف مى‌كند آزاد است: «لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى‌ مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ ...» (الأنفال: ٤٢)

[١] - مشكل است ملائكه انتخاب در تدبير داشته باشند؛ بلكه همه كارها رابه دستور خدا انجام مى دهند.