بر خويش بداند و طريق، از آن جهت كه خداوند او را راه و واسطه نعمت خود قرار داده بر انسان داراى حقّى است، و اين امر منافات ندارد با آن كه انسان نعمت را از جانب خداوند بداند و او را منعم حقيقى بشناسد. پيامبر (ص) فرموده است: «كسى كه شكر مردم را نگويد شكر خدا را نگفته است.»«١٦» خداوند در چند جاى قرآن اعمال بندگانش را مورد سپاس قرار داده است با اين كه او آفريننده آنها و ايجاد كننده قدرت آنها در انجام دادن آن اعمال است مانند: نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ«١٧» و امثال اين آيات و بايد گيرنده زكات در دعاى خود بگويد: طهّر الله قلبك فى قلوب الابرار و زكّى عملك في عمل الأخيار، و صلّى على روحك في ارواح الشّهداء. پيامبر (ص) فرموده است: «كسى كه به شما نيكى كرد آن را تلافى كنيد، و اگر نتوانيد برايش دعا كنيد تا آن اندازه كه بدانيد آن را تلافى كرده‌ايد.»«١٨»

مى‌گويم: اين حديث از طريق خاصّه نيز روايت شده و به اضافه حديث ديگرى در اين باب پيش از اين ذكر شده است. در كافى از امام صادق (ع) نقل شده كه فرموده است: امير مؤمنان (ع) مى‌فرمود: «كسى كه نيكى را به مانند آنچه درباره‌اش شده است پاسخ گويد نيكى ديگران را تلافى كرده و اگر نيكى را دو چندان كند شكرگزارى كرده و كسى كه شكرگزار باشد كريم است.»«١٩»

غزّالى مى‌گويد: از كمال شكر آن است كه اگر در عطاى صدقه دهنده عيبى مشاهده كند آن را بپوشاند و عطايش را اندك نشمارد و بدگويى نكند، و اگر از دهش دست باز دارد او را سرزنش نكند و كار او را هم نزد خود و هم در پيش مردم بزرگ بشمارد امّا وظيفه عطا كننده اين است كه عطايش را كوچك بداند، همچنان كه وظيفه گيرنده اين است كه آن را بزرگ شمارد و منّت او را به گردن گيرد و بر هر يك لازم است به وظيفه‌

[١٦] سنن ترمذي، ج ٨، ص ١٣٣؛ مسند احمد، ج ٢، ص ٢٥٢؛ سنن ابوداود، ج ٢، ص ٥٥٥.

[١٧]- ص / ٤٤: ... چه بنده خوبي که بسيار بازگشت کننده به سوي خدا بود.

[١٨]- سنن ابي داود در حديثي از ابن عمر؛ سنن نسائي، ج ٥، ص ٨٢ ضمن حديث ديگر.

[١٩]- همان مأخذ، ج ٤، ص ٢٧.