نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٩٢ - در اثبات وجود حق تعالى به برهان ان , و برهان صديقان است

معلول حد ناقص آن . مرحوم حاجى در لالى منظومه گويد :

برهاننا باللم والان قسم *** علم من العلة بالمعلول لم

و عكسه ان ولم اسبق *** و هو باعطاء اليقين أوثق

بدان كه الطرق الى الله بعدد انفاس الخلائق , در اين فص دو طريق در معرفت بارى تعالى اعنى در اثبات وجود واجب بذاته گفته آمد : يكى طريق متكلمين و حكماى طبيعى كه استدلال از آثار به مؤثر آنها است كه هر اثر نمودار دارايى مؤثر خود است , يعنى به برهان ان كه از معلول به علت پى بردن و به منهج قوس صعود فرا رفتن است .

و ديگر طريق شهود و عرفان كه برهان صديقين است . و اين طريقه الهيين بلكه متألهين از أعاظم عرفاء و اكابر حكماء است كه اعتبار حقيقت وجود من حيث هو وجود , و نظر در احوال آن كردن , و به منهج قوس نزول فرود آمدن است . و اين طريق أولى از اولى و اشرف از آنست چنانكه در شرح اين فص و فص بعد دانسته مى شود .

بعضى طريق دوم را برهان لم گرفتند كه در تبصره آتى مى آوريم , ولى سياق عبارت فص به برهان صديقين شايسته و با آن سازگار است , علاوه اين كه برهان لم در اين مقام به معنى شبه لم است .

بيان طريق اول اينكه چون در عالم خلق يعنى آفرينش جهان تامل و نظر كنى از آثار صنع محكم و نظام متين و متقن جهان و از تمام صنع و اتصال تدبير پى مى برى كه جهان را ناگزير است از جهانبازى كه صانعى است غير مصنوع و خالقى است غير مخلوق , و وجودى است قائم بذاتش و عليت عين ذات او است چه دور و تسلسل باطل است , علاوه اينكه دور خود مستلزم تسلسل است . پس عالم منتهى ميشود به طرفى يعنى بوجودى كه از سلسله ممكنات خارج است و خود واجب بالذات است .

بيان طريق دوم اينكه چون در هستى صرف و وجود محض كه