نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٥٢٤ - در علم بارى تعالى به ماسوايش , و در اقسام قبل و بعد است

يكون بعد الشى من وجوه كثيرة مثل البعدية الزمانية و المكانية الخ كه اين تعبير فارابى و شيخ و قطب دلالت بر انحصار بر پنج قسم ندارد اگر چه در مقام احصاء بيش از پنج قسم نياورده اند و خواجه در شرح همين فصل اشارات گويد و اعلم ان تأخر الشى عن غيره يقال بخمسة معان على ما حقق فى الفلسفة الاولى احدهما بالزمان و الثانى بالمرتبة و الوضع و الثالث بالشرف و الرابع بالطبع و الخامس بالمعلومية .

تقدم بالمكان با تقدم بالزمان را , يكى به حساب آورده اند . چنانكه شيخ در فصل اول مقاله چهارم الهيات شفاء ( ج ٢ ط ١ ص ١١٠ ) . غرض اين است كه اقسام پنجگانه را بدين صورت محسوب داشته است : تقدم بزمان و مكان , تقدم بوضع , تقدم بشرف , تقدم بطبع , تقديم بعليت . و در فصل مذكور عنوان كرده است كه مشهور در نزد جمهور همان تقدم مكان و زمانست , و در تطور و تكامل معنى تقدم و تأخر به ترتيب مذكور بحث شريف و مفيد فرموده است . كه اصل آن از ماوراء الطبيعه ارسطو است ( ص ٥٦٧ ٥٧٧ج ٢ تفسير ابن رشد بر آن ط ١ ) .

از اقسام تقدم و تأخر , تعبير به قبل و بعد نيز مى شود چنانكه در ماوراء الطبيعه ارسطو شده است ( ج ٢ ط ١ ص ٥٦٧ تفسير ابن رشد بر آن ) .

فارابى به تبعيت از ارسطو به قبل تعبير كرده است كه بايد اقسام قبل و بعد گفت . و شيخ رئيس در اول مقاله چهارم الهيات شفاء به تقدم و تأخر عنوان كرده است ( ج ٢ رحلى ص ٤٦٤ ط ١ ) . ولى تحقيق بحث چنان كه گفته ايم از كتاب ماوراء الطبيعه ارسطو است .

حكيم سبزوارى در شرح منظومه حكمت ( ص ٨٠ طبع اعلى ) اقسام تقدم را به اقسام سبق تعبير كرده است . و بنابراين بايد تأخر را به لحوق تعبير كرد يعنى اقسام سبق و لوحق .

قيصرى در شرح آخر فص داودى فصوص الحكم محيى الدين