نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٤٣٧ - در اين كه اراده و اختيار به اراده و اختيار ازلى منتهى مى گردد

اگر اختيار در او غير حادث باشد لازم آيد كه آن اختيار از اول زمان وجودش با او باشد , و لازم آيد كه آن شخص بر اين اختيار سرشته شده باشد كه از او منفك نشود , و لازم آيد قول به اينكه اختيار او از قضاى غير او در قرار گرفته باشد .

و اگر حادث باشد هر حادثى را سببى است و هر حادثى را محدثى است پس اختيار او از سببى است كه آن اختيار را اقتضا كرده است و از محدثى است كه آن اختيار را در او احداث كرده است پس ايجاد او اختيار را يا به اختيار است و اين بغير نهايت تسلسل مى يابد و يا اينكه وجود اختيار در او باختيار نيست پس از جانب غير خود محمول بر آن اختيار مى باشد و به اسباب خارج از او كه باختيار او نيستند منتهى ميشود پس به اختيار ازلى منتهى ميشود كه ترتيب كل را در خارج آنچنانكه هست و بايد ايجاد كرده است چه اينكه اگر منتهى بشود باختيار حادث كلام از سر عود مى كند .

پس از اين سخن روشن شد كه هر حادثى از خير و شر به اسبابى كه منبعث از اراده ازلى است مستند است .

در اراده و اختيار

بيان : فص در اين است كه اراده و اختيار , به اراده و اختيار ازلى منتهى مى گردد . در بعضى از نسخ , از فتبين من هذا تا آخر نيامده است و به عاد الكلام من الرأس خاتمه يافته است .

اين فص را صدر المتألهين در الهيات اسفار نقل كرده است ( ج ٣ ط ١ ص ٩٠ ) . و نيز متأله سبزوارى در منظومه حكمت باختصار آورده است , قال المعلم الثانى فى الفصوص : فان ظن ظان انه يفعل ما يريد , الخ ( ص ١٧٤ طبع اعلاى وزيرى ) . و نيز در شرح اسماء كه شرح دعاى جوشن كبير است بدون اختصار همه آن را نقل كرده است ( ص ١١٧ ط ١ ) .

در فص گذشته عنوان شد كه همه افعال انسان از اسباب و عللى