نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٢٨١ - در تعريف قواى خمس باطن است

اذيت مى بيند و باز عود ميكند , يا حفظ خيالى نداشته باشد كه صورت ملموسه موذيه را حفظ كند چون خيال نباشد .

و نيز جناب استاد مرحوم علامه شعرانى در شرح تجريد فرمايد : و شايد بعضى حيوانات قوه خيال نداشته باشند و صورتها را حفظ نكنند چنانكه حشرات مانند پروانه و زنبور چون روشنى بينند بگمان آنكه راهى به بيرون است خود را بان ميزنند و بسا شيشه مانع باشد يا آتش و راه نيابند اما مأيوس نميشوند و در حافظه آنها نميماند كه مانعى در ميان است اما خروس چون مثال خود را در آئينه بيند ابتدا بستيزه جوئى حمله مى كند اما مانع مى بيند در حافظه اش ميماند و پس از تكرار مأيوس ميشود .

سپس متأله سبزوارى بعد از عبارت فوق فرموده است : پس ببين كه اگر و هم و خيال يا هر يك از قوتهاى دگر نبودى نظام عالم مختل بودى و دوست و دشمن را تميز ندادى و خود را بمهالك انداختى و اين مهابتى كه در وجودش و طيور انسان دارد كه گويا رب الجنس است چنانكه انسان كامل خليفة الله گويا رب النوع است نبودى و از وى نرميدندى و وقع ما وقع , و اگر و هم ادراك محبت جزئيه و سرور جزئى نكردى صور متخيله مناسب آنها در خيال رسم نشدى و بلهو و لعب دنيا مشغول نشدى و دنيا معمور نشدى چه دنيا را اهلش معمور دارند , و اگر خيال نبودى صور منافع و مضار محسوسه محفوظه در خيال نماندى و هيچ جاندار ره به بنيان و حجر و آشيان نبردى المنة لله .

از دست و زبان كه بر آيد *** كز عهده شكرش بدر آيد

تبصره : نكته ٦٣٤ هزار و يك نكته در اين مبحث راجع به قوه مصوره و قوه خيال بسيار مفيد است و آن اين كه :

([ قوه خيال را در كتب طب , قوه مصوره مى نامند . و به همين اسم در كتب فلسفه انتقال يافته است و با قوه مصوره نقشبند كه در كتب