نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٢٣٠ - در بيان عمل خاص انسانى است

و ان لكل شى رقيبا , و على كل شى حسيبا . و ان لكل اجل كتابا , و انه لابدلك يا قيس من قرين يدفن معك و هوحى , و تدفن معه و انت ميت , فان كان كريما أكرمك , و ان كان ليئما أسلمك , ثم لايحشر الامعك , و لاتحشر الامعه , و لا تسأل الا عنه , فلا تجعله الا صالحا , فانه ان صلح آنست به , و ان فسد لاتستوحش الا منه و هو فعلك .

يعنى اى قيس همانا با عزت ذلت و با حيات موت و با دنيا آخرت است . و مر هر چيز را رقيبى و بر هر چيز حسيبى است . و مر هر نيكى را پاداشى و هر بدى را كيفرى و مر هر اجلى را كتابى است . و همانا ناچار براى تو اى قيس قرينى است كه با تو دفن مى شود و او حى است , و تو با او دفن مى شوى و تو ميتى . پس اگر آن قرين كريم باشد اكرامت مى كند , و اگر لئيم باشد رنجت مى دهد . سپس اين كه محشور نمى شود مگر با تو , و تو محشور نميشوى مگر با وى و از تو نمى پرسند مگر از آن . پس آن را قرار مده مگر صالح , زيرا كه اگر صالح باشد با وى انس مى گيرى , و اگر فاسد باشد وحشت نمى كنى مگر از وى و آن قرين فعال تو است .

اين حديث اگر چه همه آن نور است و هر جمله آن بابى از حقيقت را بر وى انسان مى گشايد و براى اهل سر به سرى اشارت مى كند . با اين همه بايد در اين چند جمله آن تأمل به سزا كرد كه فرمود : با دنيا آخرت است كه نفرمود بعد دنيا آخرت است تا اين كه در طول زمانى دنيا قرار گيرد . و فرمود قرينى كه با تو دفن مى شود حى است و فرمود محشور نمى شوى مگر با او . و فرمود وحشت نمى كنى مگر از وى . به خصوص كه فرمود : آن قرين فعل تو است . آرى :

نهفته معنى نازك بسى است در خط يار *** تو فهم آن نكنى اى اديب من دانم

حديث مذكور در محاضرات شيخ عارف محيى الدين عربى ( ج ١ , ص