فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٥٢
٣. هر روشى كه مردم به حكم عقل خود بر آن استمرار يافتهاند و طبيعت انسانها آن را پذيرفته است. (٨)
٤. گفتار يا كردار و يا ترك كارى است كه در بيشتر مردم مشاهده مىشود. (٩)
٥. قانونى كه قواعد آن در سندهاى مكتوب وجود ندارد. (١٠)
از اين تعريفها برمىآيد كه عرف با معناى دوم سيره عقلايى تفاوتى ندارد و بدين جهت ما در بسيارى از مباحث آينده ميان سيره عقلايى و عرف جمع كردهايم.
از اين گفتار روشن شد كه ميان سيره عقلايى و سيره متشرّعه دو تفاوت وجود دارد:
الف: سيره متشرّعه، نتيجه بيان شرعى و كاشف و آشكار كننده آن است؛ ولى سيره عقلا تنها در صورت سكوت معصوم ـ به شرطى كه كاشف از رضايت او باشد ـ چنين ويژگى دارد. بنابراين سيره متشرّعه از اين جهت قوىتر از سيره عقلاست و بدين دليل است كه فقيهان در مقام استدلال از سيره عقلا به سيره متشرّعه ترقّى كرده و مىگويند: «سيره عقلايى و بلكه سيره متشرّعه بر اين مطلب دلالت دارد». (١١)بازگشت بناى عقلا به ميل عمومى به روشى معيّن است كه شارع در تحقق آن هيچ نقشى ندارد و لذا اين ميل به قلمرو متديّنين منحصر نيست، بلكه همه مردم را در بر مىگيرد. (١٢)
ب: سيره متشرّعه بايد در زمان امام (ع) پديد آيد، برخلاف سيره عقلايى كه گفته شده در آن، همزمانى ارتكاز عقلايى با معصوم كفايت مىكند. برخى نيز گفتهاند: (١٣)حتى اگر
(٨) همان.
(٩) العرف، ج١، ص٩٨.
(١٠) النظرية العامة للقانون، ص ٤٢٣.
(١١) مصباح الفقاهة، ج٤، ص٣٨٤.
(١٢) بحوث في علم الأُصول، ج٤، ص٢٤٧؛ دروس في علم الاُصول، ج١، ص١٤٢ و ١٤٣، و ج٢، ص١٧٦؛ المعالم الجديدة للأصول ، ص١٦٩؛ المحكم في اصول الفقه، ج٣، ص٢٦٧ و ٢٧٤؛ و ج٥، ص٣٦٦؛ اصول الفقه (مظفّر)، ج٢، ص١٧٤؛ حاشيه اصفهانى بر مكاسب، ج١، ص٢٥، چاپ حجرى.
(١٣) بحوث في علم الأُصول، ج٤، ص٢٤٧.