فقيهان، نمى‌توانند ذمى باشند. البته درباره بعضى از اديان بين فقيهان اختلاف وجود دارد كه آيا اهل كتاب شمرده مى‌شوند يا نه، مثل «صابئين» كه مرحوم ابن جنيد آنان را از اهل كتاب دانسته است، (٨)ولى شيخ مفيد اين مطلب را نمى‌پذيرد. (٩)

كافر حربى به غير اهل كتاب و يا اهل كتابى كه عقد ذمه را نپذيرد و يا به تعهدات آن عمل نكند گفته مى‌شود. كافر حربى از تابعيت حكومت اسلامى برخوردار نيست و از اتباع بيگانه محسوب مى‌شود.

كافر حربى بر چند قسم است:

أـ حربى مستأمن؛اگر كافر حربى بخواهد به عنوان سفير يا قاصد يا تاجر و يا به عناوين ديگر وارد سرزمين‌هاى اسلامى شود، بدون آن كه قصد جاسوسى يا توطئه عليه مسلمانان داشته باشد، مسلمانان مى‌توانند با انعقاد قرار دادى به نام «امان» به وى اجازه ورود به سرزمين‌هاى اسلامى را بدهند كه چنين كافرى، «حربى مستأمن» ناميده مى‌شود. مفاد «عقد امان» كه به آن «عقد استجاره» هم مى‌گويند، اعطاى تأمين جانى و مالى و ناموسى به كافر حربى است. از اين رو حربى مستأمن مانند كافر ذمّى، در اين زمينه‌ها مصونيت پيدا مى‌كند و در بسيارى از احكام ديگر در حكم كافر ذمّى قرار مى‌گيرد.

ب - حربى معاهد؛كفّارى كه با مسلمانان معاهداتى از قبيل «صلح» برقرار مى‌كنند، «حربى معاهد» ناميده مى‌شوند. به يك معنى حربى معاهد، شامل حربى مستأمن مى‌شود؛ چون عقد امان مانند عقد صلح از انواع معاهدات به حساب مى‌آيد.

نكته قابل توجه آنكهـدر اسلام همه اين معاهدات ـ چه عقد امان ، چه عقد صلح و چه غير آن ـ داراى شرايط و ضوابط خاصّى است. اين شرايط براى حفظ مصالح در نظر گرفته مى‌شود؛ بنابراين در انعقاد قرار دادها بايد به آنها توجه كافى شود.

به طور كلى مسلمانان موظّف هستند به مفاد اين گونه قراردادهاى مشروع پايبند باشند و آن را به صورت يك طرفه نقض ننمايند. چنانكه كفار نيز موظف به انجام آن هستند و در

(٨) فتاوى ابن جنيد، ص١٦٤.
(٩) المقنعة، ص٢٧١.