فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٧٤ - جمع ميان دو نماز از ديدگاه كتاب و سنّت آیت الله جعفر سبحانى
فخر رازى گفته است:
اگر «غسق» را به پيدايش اوّلين تاريكى تفسير كنيم (و آن را از ابن عباس، عطا، نضربن شميل حكايت كرده) در اين صورت «غسق»، عبارت است از اوّل مغرب. بنابراين در آيه مزبور ذكر سه وقت به ميان آمده:وقت زوال، وقت اوّل مغرب و وقت صبح و اين اقتضا مىكند كه زوال، وقت نماز ظهر و عصر و در نتيجه وقت مشترك اين دو نماز باشد و اوّل مغرب، وقت نماز مغرب و عشا و در نتيجه وقت مشترك اين دو نماز باشد و معناى اين سخن، اين است كه در هر حالتى بتوانيم نمازهاى ظهر و عصر و همچنين مغرب و عشا را با هم بخوانيم. اما دليل شرعى داريم كه با هم خواندن دو نماز در غير سفر و بدون عذر جايز نيست. بنابراين با هم خواندن دو نماز در سفر و يا باران و غير آن، جايز است. (٤٣)
تحقيق فخر رازى در اين جا، حق است، اما اين سخن وى كه «با هم خواندن دو نماز در غيرسفر و بدون عذر به سبب وجود دليلى شرعى، جايز نيست» ادعايى بدون دليل است؛ زيرا آن دليلى شرعى، چيست؟ آيا آن دليل، آيهاى از قرآن است در حالى كه آيه قرآن بر حسب تحقيقى كه او كرده، بر جواز، دلالت دارد؟ آيا آن دليل، سنّت است در حالى كه به زودى روايات متعددى را كه بر جواز با هم خواندن دو نماز دلالت دارند، نقل خواهيم كرد يا اين كه آن دليل، اجماع است در حالى كه جايز نبودن با هم خواندن دو نماز، مورد اتفاق فقها نيست و پيشتر هم قول به جواز با هم خواندن دو نماز را از برخى فقهاى اهل سنّت نقل كرديم؟ علاوه بر اين، امامان اهل بيت (ع) بر جواز با هم خواندن دو نماز، اتفاق نظر دارند و جز كتاب، سنّت و اجماع، دليلى شرعى وجود ندارد. (٤٤)
(٤٣)التفسير الكبير، ج٢١، ص٢٧.
(٤٤)امام فخر رازى در موارد بسيارى تحقيقات درخشانى انجام داده و قول حق را كه پيروى از آن سزاوار است، به دست آورده، اما سپس به دلايلى واهى، از آن عدول كرده است. به تحقيقى كه او در باره مسح پاها در جريان تفسير آيه: «وامسحوا برؤوسكم و ارجلكم إلى الكعبين» و همچنين، آنچه در مورد مراد خداوند از «أولي الأمر» در آيه «اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول و أُولي الأمر منكم» و ديگر موارد انجام داده، مراجعه كنيد.