را تحريم كرده‌اند شما بايد همين مطلب را بگوييد؛ يعنى اشكال كنيد كه اگر به وجود آمدن كودك از غير طريق جنسى و بلكه از سلول باشد و شارع بخواهد به حسب اوّلى تجويز كند اين هم يك نوع اغرا است كه در طول تاريخ وجود داشته است؛ يعنى تاكنون همه خيال مى‌كردند كه فرزند شرعى و ولادت شرعى فقط از طريق معاشرت جنسى زوج و زوجه امكان‌پذير است در حالى كه امروزه ثابت شده كه ولادت شرعى از طريق ديگر هم مى‌تواند باشد. آيا مى‌توان گفت چون شارع تا به حال اين طريق را بيان نفرموده پس يك نوع اغرا به جهل نموده است؟ پاسخ اساسى اين مطلب آن است كه هر مكلفى ـ در هر زمان ـ به همان احكام ظاهرى مكلف است و هيچ گاه به واقع قطعى مكلف نيست مگر آن كه بتواند از طريقى به آن دست يابد. به عبارت ديگر اشكال اغرا در صورتى وارد است كه مسلمانان از طرفى مكلف به واقع باشند و از طرف ديگر شارع آنان را به واقع آگاه نكرده باشد، در حالى كه اين چنين نيست. از همين جا اشكال دوم هم پاسخ داده مى‌شود؛ يعنى چون مردم مكلف به واقع نبوده‌اند از اين رو ائمه عليهم السلام ـ در هيچ زمانى ـ آنها را به قضا امر نكرده‌اند. به عبارتى امر نكردن به قضا دليل بر اثبات قول مشهور نيست. در خصوص علم اجمالى هم بايد بگوييم كه اگر براى شخصى چنين علمى حاصل شود بايد به مقتضاى آن عمل نمايد؛ زيرا منجّزيت علم اجمالى يك حكم عقلى است و ارتباطى به شرع ندارد.

١٧. ص ٢٢٦: در پاسخ به مطلب اوّل:

آورده‌اند: اگر اطلاق ثبوتاً محال باشد

ثانياً: دليلى كه اقامه نموده‌ايد به هيچ وجه استحاله ثبوتى را اثبات نمى‌كند؛ زيرا هيچ