فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٤٣ - آيين دادرسى اسلامى در مورد غير مسلمانان هادری قشقاوی
حمزة بن حمران مىگويد: از امام صادق(ع) در باره اين آيه «ذوا عدلٍ منكم أو آخرانِ منِ غيرِكم» پرسيدم. امام(ع) در جواب فرمود: آن دو نفر كه از شما هستند همان مسلمانند و آن دو نفر غير از شما، همان اهل كتاب هستند. سپس فرمود: اگر مرگ كسى در سرزمين غربت فرا رسد و به دنبال دومرد مسلمان باشد تا براى وصيتش شهادت دهند اما آنان را نيابد، مىتواند براى شهادت، دو مرد ذمى از اهل كتاب را در صورتى كه نزد ياران خودشان مورد اعتماد باشند ـ فرا بخواند. (١٤١)
صاحب جواهر پس از استناد به اين روايت مىفرمايد (١٤٢): « ظاهر روايات ديگر هم همين است، بلكه شايد اين مطلب را بتوان از ظاهر كلام خدا (أو آخرانِ من غيرِكم) نيز استفاده كرد؛ چون قبل از اين عبارت در مورد دو شاهد مسلمان فرموده است كه بايد عادل باشند. بنابراين معناى آيه اين مىشود كه وصيت يا با دو عادل از مسلمانان يا با دو عادل از غير مسلمانان ثابت مىگردد».
ولى مرحوم نراقى پس از تشكيك در دلالت آيه، در مورد روايت حمزة بن حمران مىفرمايد: اين روايت دلالت برآن دارد كه كافر بايد مرضى در بين اهل ملّت خود باشد و مرضىّ اعم از عادل است. سپس مىفرمايد: « حق آن است كه اگر تحقق عدالت در غير مسلمان را بپذيريم ـ كه ظاهرا نيز همين نظريه درست است ـ در اين صورت به واسطه اخبارى كه بر اشتراط عدالت در شاهد دلالت دارند، در اينجا مىتوانيم اين شرط را ثابت كنيم. اما اگر اين قول را نپذيريم، در اين صورت معناى عدالت اهل ذمّه صرفا مورد رضايت و اطمينان بودن، خواهد بود كه با روايت مذكور ثابت مىشود». (١٤٣)
(١٤١) وسائل الشيعه، باب ٢٠ از ابواب وصايا، ح٧.
(١٤٢) همان.
(١٤٣) مستند الشيعه، ج١٨، ص٤٤.