از امام(ع) در باره حكم‌هايى كه صادر مى‌شود پرسيدم، ايشان فرمودند: در هر دينى بر اساس آنچه به آن قسم ياد مى‌شود، حكم صادر مى‌گردد، و ـ طبق نسخه ديگر ـ بر اساس آن چه حلال شمرده مى‌شود. (٧٦)

روايات ديگرى (٧٧)كه به واسطه آنها، روايات اوّليه به فرضى تخصيص داده مى‌شود كه قسم به خدا در حق كافر مؤثّر باشد و اِلاّ اگر قسم كافر به مقدسات دين خودش تأثير بيشترى داشته باشد، قاضى مى‌تواند كافر را به مقدسات دين او قسم دهد.

به نظر مى‌رسد روايات اوّليه با توجه به فراوانى آن‌ها قابل تخصيص نباشند؛ چون همه اين روايات يا به طور عام و يا به طور خاص، در مورد كافر صريحا دلالت دارند، بر اين كه هميشه بايد به نام خدا قسم ياد شود و هيچ وقت قسم به غير خدا جايز نمى‌باشد. بنابراين همان گونه كه بسيارى از فقيهان (٧٨)فرموده‌اند، كافر بايد به نام خدا قسم ياد كند.

اما درباره روايات اخير جواب‌هاى متعددى مطرح شده است؛ مثلاً درباره روايت سكونى گفته شده كه اوّلاً سندش ضعيف است؛ (٧٩)ثانيا ممكن است آنچه در روايت نقل

(٧٥) وسائل الشيعه، ج٢٣، ص٢٦٨، باب ٣٢ از كتاب الايمان، ح٨.
(٧٦) وسائل الشيعه، ج٢٣، ص٢٦٨، باب ٣٢ از كتاب الايمان، ح٧٩.
(٧٧) مانند روايتى كه از محمدبن مسلم و ابى البخترى و محمد بن عمران در كتاب وسائل الشيعه، باب ٣٢ از كتاب الايمان آمده است.
(٧٨)مسالك الأفهام، ج١٣، ص٤٧٢ و ٤٧٣؛ مجمع الفائدة و البرهان، ج١٢، ص١٧٩؛ رياض المسائل، ج٩، ص٣٢٢ ـ ٣٢٤؛ جواهر الكلام، ج٤٠، ص٢٢٨ و ٢٢٩؛ مستند الشيعه، ج١٧، ص٤٦٤ ـ ٤٧١. تحرير الوسيله، ج٢، ص٣٨٥.
(٧٩) مجمع الفائدة و البرهان، ج٢، ص١٧٩؛ رياض المسائل، ج٩، ص٣٢٣؛ كفاية الاحكام، همان؛ جواهر الكلام، ج٤٠، ص٢٢٨ و ٢٢٩.