جايز خواهد بود. در حالى كه هيچ اختلافى ميان امت، در حرمت چنين جمعى وجود ندارد و عمل كردن به روايت فوق ـ به وجهى كه از آن به ذهن متبادر مى‌شود ـ بهتر از اين تكلّف است. (٨٦)

مقدسى هم در «الشرح الكبير» (٨٧)، شبيه همين سخن ابن قدامه را در ردّ تأويل مزبور آورده و چون عبارات هر دو يكى بود، به نقل سخن ابن قدامه اكتفا كرديم. البته اين دو نويسنده، با اين سخنان، خواسته‌اند به كسانى كه جواز جمع بين دو نماز را در سفر، به جمع صورى تأويل كرده‌اند، پاسخ دهند. اما چون ما، ديديم معيار جمع، در سفر و غير سفر يكى است ـ يعنى همان رفع مشقت از امت ـ و جمع صورى هم به جاى اين كه مشقت را از امت بردارد، مشقت بيشترى را تحميل مى‌كند، عبارات آنها را در اينجا آورديم. به همين دليل، خطّابى، جمع موجود در روايات فوق را به جمع حقيقى حمل كرده نه جمع صورى. وى چنين گفته است:

آنچه عرف از ظاهر عنوان «جمع» مى‌فهمد، اين است كه اين عنوان بر كسى كه نماز ظهر را تا آخرين وقت آن به تأخير انداخته، تا آن را با نماز عصر و در آغاز وقت آن بخواند، اطلاق نمى‌شود؛ زيرا نمازگزار در اين صورت، هريك از دو نماز را در وقت خود خوانده است. جمع معروف بين نمازظهر و عصر چنين است كه اين دو نماز در وقت يكى از آنها خوانده شود. مگر نه اين كه جمع دو نماز در عرفات و مزدلفه چنين است؟ (٨٨)

شوكانى از جمله كسانى است كه جمع مورد اشاره در احاديث را، به جمع صورى تفسير كرده است. وى سه دليل بر اين ادعا اقامه كرده است:

(٨٦)المغنى، ج٢، ص١١٤ ـ ١١٣؛ ابن قدامه اين عبارات را در نقد كلام كسى آورده كه جمع بين دو نماز در سفر را، آنچنان تأويل كرده است. ما به دليل اين كه معيار جمع، در سفر و غير سفر يكى است آن را اين جا آورديم.
(٨٧)شرح الكبير در ذيل مغنى، ج٢، ص١١٥.
(٨٨)معالم السنن، ج٢، ص٥٢، ح١١٦٣؛ عون المعبود، ج١، ص٤٦٨.