فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٩٢ - جمع ميان دو نماز از ديدگاه كتاب و سنّت آیت الله جعفر سبحانى

زيرا در دوران گذشته، شناخت دقيق اواخر و اوايل اوقات دو نماز، مشكل بوده است. بنابراين چاره‌اى نيست كه، جمعى كه بدان دراين احاديث اشاره شده، به جمع حقيقى تفسير كنيم و اين دليلى است بر اين كه، روايتى كه جمع ميان دو نماز توسط پيامبر(ص) را به مزدلفه منحصر كرده، قابل استناد نيست.

دليل دوم:روايتى كه ابن جرير از ابن عمر نقل كرده است كه:

رسول خدا(ص) نزد ما آمد و دو نماز را اين گونه به جا آورد كه نماز ظهر را تا اوّل وقت نماز عصر و نماز مغرب را تا اوّل وقت نماز عشاء به تأخير انداخت تا آنها را با هم بخواند و اين همان جمع صورى است. (٩١)

اين استدلال هم مردود است؛ زيرا اين حديث، اگر چه حاكى از جمع صورى است، اما به خاطر اجمالش، نمى‌توان به آن تمسك كرد؛ زيرا اگر منظور از حديث اين باشد كه پيامبر(ص)، اين كار را در سفر انجام داد، پيشتر گفتيم كه جمع ميان دو نماز در سفر توسط پيامبر(ص)، جمع حقيقى بوده است. مسلم از اَنَس بن مالك روايت كرده است:

رسول خدا(ص) چنانچه قبل از زوال خورشيد سفر مى‌كرد، نماز ظهر را تا وقت نماز عصر به تأخير مى‌انداخت، سپس اُطراق مى‌كرد و آن گاه آن دو را با هم مى‌خواند. (٩٢)

در روايت ديگرى از مسلم آمده است:

هرگاه سفرى با عجله براى پيامبر(ص) پيش مى‌آمد، نماز ظهر را تا اوّل وقت نماز عصر به تأخير مى‌انداخت تا آنها را با هم بخواند. همچنين نماز مغرب را تا از بين رفتن شفق به تأخير مى‌انداخت تا آن را با نماز عشا بخواند. (٩٣)

اگر مراد حديث اين باشد كه رسول خدا(ص) در غير سفر بين دو نماز جمع صورى كرد، در پاسخ مى‌گوييم: همچنان كه پيشتر ياد آور شديم، روايات متعددى وجود دارد كه