فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٥٨ - همراه با دائرة المعارف فقه اسلامى ابراء(١)
فخر المحققين در اين مسئله ادعاى اجماع كرده و (٨٣)برخى نيز آن را از مسلّمات دانستهاند.
در مقابل، بعضى از فقيهان متأخّر و بسيارى از فقيهان معاصر فعليت اشتغال ذمّهـرا شرط ندانسته يا در آن تشكيك كردهاند. (٨٤)
طرفداران نظريه اوّل، دليل آوردهاند كه
اولاً، دليلى بر صحت چنين ابرايى وجود ندارد و اصل عملى همچنان مقتضى بقاى اشتغال ذمّه به آن حق است.
ثانياً، صحت چنين ابرايى مستلزم تقدم مسبب بر سبب است. (٨٥)
دليل طرفداران نظريه دوم نيز اطلاق ادله صحت ابراء و فقدان دليل خاصى بر چنين ابرائى است. علاوه بر اين، روايات خاصى بر صحت چنين ابرائى نيز وجود دارد، از جمله از امام على (ع) روايت شده:
«من تطيب أو تبيطر فليأخذ البرائة من وليّه وإلاّ فهو له ضامن، طبيب و بيطار بايد از ولىّ بيمار يا صاحب وام برائت بگيرد و گرنه ضامن آن خواهد بود». (٨٦)
از آن جايى كه عمومات لفظى كه دلالتشان روشن باشد وجود نداشته و روايات خاص نيز اطلاق ندارد، پس مهمترين دليل بر صحت ابراء سيره عقلاست و اين سيره و ارتكاز عقلايى، ابراء را فقط در موردى صحيح مىداند كه حق ثابتى بالفعل موجود باشد و در غير اين صورت فقط به صورت مشروط و معلق بر ثبوت حق مىتوان ابراء كرد كه اين هم با شرط تنجيز مخالف است. پس اسقاط و ابراء در چنين موردى اگر چه ثبوتاً متصور و معقول است اما اثباتاً غير عقلايى است.
(٨٣)ايضاح الفوائد، ج٤، ص٦٤١.
(٨٤)مجمع الفائدة و البرهان، ج١٠، ص٧٧و ٧٨؛ المكاسب (شيخ انصارى (ره))، ج٥، ص١٨١ و ١٨٢؛ مصباح الفقاهه، ج٦، ص١٢٣.
(٨٥)ايضاح الفوائد، ج٤، ص٦٤١.
(٨٦)وسائل الشيعه، ج٢٩، ص٢٦٠، باب ٢٤ از ابواب موجبات ضمان، ح١؛ الخلاف، ج٣، ص١١٤؛ مجمع الفائدة و البرهان، ج١٤، ص١٤٢؛ كشف اللثام، ج٢، ص٤٧٥.