فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٥٣
از معصوم هم متأخر باشد ـ به شرطى كه از طبايع عقلا كه انسان به آن ميل دارد، نشأت گرفته باشد ـ كفايت مىكند.
٣. تفاوت ميان عرف و سيره عقل
برخى گفتهاند كه فرق بين عرف و سيره عقلا در اين است كه آنچه عقلا انجام مىدهند بايد به باور خودشان نيكو و سودمند باشد، ولى در عرف چنين چيزى ضرورى نيست (١٤)، اما از موارد استعمال بر مىآيد كه عرف معنايى عام و فراگير دارد و عرف خاصّ و سيره عقلا را نيز كه از آن به عرف عام و بناى عقلا تعبير مىشود ـ شامل مىگردد؛ پس اصطلاح عرف اعمّ از دو اصطلاح سيره عقلا و عرف خاصّ است.
٤. تفاوت ميان عرف و عادت
برخى بين عرف و عادت چنين فرق گذاشتهاند كه: عرف در بردارنده درك عمومى به ضرورت التزام به عمل متعارف است، ولى عادت، انگيزهاى جز اُنس به آنچه مردم به آن عادت كردهاند، ندارد. حال فرق نمىكند كه درك عمومى به ضرورت التزام وجود داشته باشد يا نه؛ پس عادت از اين جهت اعمّ از عرف مىباشد و نسبت بين آن دو عموم و خصوص مطلق است. (١٥)
در برابر اين ديدگاه، برخى براين باورند كه نسبت ميان اين دو تساوى است و هيچ تفاوتى ميان عرف و عادت وجود ندارد و يكى اعمّ از ديگرى نيست. (١٦)
گروهى ديگر گفتهاند كه نسبت ميان اين دو تباين است (١٧)و نمىتوان پذيرفت كه اين
(١٤) موجز المدخل للقانون، ص٨٨؛ المدخل الفقهى (احمد زرقاء)، ج٢، ص٧٤٣ و ٧٤٤.
(١٥) مصادر التشريع الاسلامي فيما لانص فيه، ص١٤٥ (عبدالوهّاب خلاّف) و در كتاب الاُصول العامّة اين مطلب از وى نقل شده است.
(١٦) مصادر التشريع الاسلامي فيما لانصّ فيه، ص ١٤٥؛ العرف و العادة (حسنين محمود حسنين)، ص١٣.
(١٧) العرف، ج١، ص١١٦.