مرحله براى آن ذكر شده است: نخست انكار به قلب و بيزارى از منكر در درون دل و جان، هر چند ظالمان دست و زبان انسان را ببندند. مرحله دوم انكار با زبان و مرحله سوم جلوگيرى عملى از منكرات. بسيارى از فقها اين مرحله را وظيفه حكومت اسلامى و حاكم شرع دانسته‌اند و مرحله اوّل و دوم را وظيفه عموم مردم.

جمله‌ (وَ بَايِنْ مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِكَ) ممكن است اشاره به جايى باشد كه نهى از منكر اثر نمى‌گذارد، در چنين مواردى انسان بايد مجلس منكر را ترك گويد و از عاملان به منكر دورى گزيند.

اين احتمال نيز هست كه منظور از آن بيزارى قلبى است كه آثار آن در چهره انسان نمايان باشد كه يكى از مراحل سه‌گانه نهى از منكر است و در حديثى امير مؤمنان على عليه السلام از پيغمبر صلى الله عليه و آله نقل مى‌كند: «أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ أَنْ نَلْقَى أَهْلَ الْمَعَاصِي بِوُجُوهٍ مُكْفَهِرَّةٍ؛ پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله به ما دستور داد كه اهل منكر را با چهره‌اى عبوس ملاقات كنيم (تا از قيافه ما بدانند كه از آنها بيزاريم)». [١]

امام عليه السلام در ادامه اين سخن چند دستور ديگر مى‌دهد مى‌فرمايد: «در راه خدا آن گونه كه بايد و شايد جهاد كن و هرگز سرزنشِ سرزنش‌گران، تو را از تلاش در راه خدا باز ندارد و در درياى مشكلات براى رسيدن به حق فرو شو هرجا كه باشد»؛ (وَ جَاهِدْ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ، وَ لَا تَأْخُذْكَ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ. وَ خُضِ‌ [٢] الْغَمَرَاتِ‌ [٣] لِلْحَقِّ حَيْثُ كَانَ).

مى‌دانيم جهاد مراحل و مراتبى دارد؛ خواه جهاد نظامى با دشمن و خواه‌

[١]. كافى، ج ٥، ص ٥٨، ح ١٠.

[٢]. «خض» صيغه امر از ريشه «خوض» بر وزن «حوض» گرفته شده كه در اصل به معنى وارد شدن تدريجى در آب است. سپس به عنوان كنايه به معنى ورود يا شروع به كارها آمده است.

[٣]. «غمرات» جمع «غمرة» بر وزن «ضربة» در اصل از غمر به معناى از بين بردن اثر چيزى گرفته شده سپس به آب زيادى كه تمام چهره چيزى را مى‌پوشاند و پيش مى‌رود، «غمرة» و «غامر» گفته شده و بعد از آن به گرفتارى‌هاى شديد و جهل و نادانى فراگير كه انسان را در خود فرو مى‌برد اطلاق شده است و «غمرات الموت» به معناى شدايد حالت مرگ است.