كن و به معرفت و شناسايى چيزى كه در ندانستن آن معذور نيستى باز گرد»؛ (فَاتَّقِ اللَّهَ فِيمَا لَدَيْكَ، وَ انْظُرْ فِي حَقِّهِ عَلَيْكَ، وَ ارْجِعْ إِلَى‌ مَعْرِفَةِ مَا لَا تُعْذَرُ بِجَهَالَتِهِ).

جمله اوّل «فَاتَّقِ اللَّهَ فِيمَا لَدَيْكَ‌» ممكن است اشاره به مقامى باشد كه در اختيار گرفته يا اموال مسلمين و يا همه نعمت‌هاى الهى كه به او داده شده است.

امام عليه السلام به او هشدار مى‌دهد مقامى را كه غصب كرده‌اى باز گردان و نعمت‌هاى الهى را در طريق طاعت او صرف كن.

جمله دوم: «وَ انْظُرْ فِي حَقِّهِ عَلَيْكَ» اشاره به اين است كه خداوند در برابر آن همه نعمت كه به بندگانش داده حقى بر آنان دارد و آن اينكه او را اطاعت كنند و از آنچه نهى كرده است خوددارى نمايند كه اگر اين حق را ادا نكنند در آخرت عذاب دردناكى خواهند داشت.

جمله سوم: «وَ ارْجِعْ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا لَا تُعْذَرُ بِجَهَالَتِهِ» به عقيده جمعى از مفسران نهج‌البلاغه اشاره به معرفت امام عليه السلام واجب الاطاعة است كه در روايتى معروف آمده: «من مات و لم يعرف امام زمانه فقد مات ميتة جاهلية؛ كسى كه از دنيا برود در حالى كه امام عليه السلام زمان خود را نشناخته باشد مرگ او همچون مرگ عصر جاهليّت است». [١]

اين احتمال در تفسير اين جمله نيز هست كه اشاره به تمام معارف الهيّه و دينى باشد كه انسان در برابر جهل به آن معذور نيست. به اين ترتيب امام عليه السلام معاويه را به معرفت اصول و فروع دين و وظايفى كه در برابر خدا و خلق دارد، توصيه مى‌كند.

[١]. اين حديث با همين تعبير در كتب شيعه مانند وسائل‌الشيعه، ج ١١، ص ٤٩٢، ح ٢٣، باب ٣٣ از ابواب كتاب امر به معروف و نهى از منكر و در كتب اهل سنّت با تعبيرات مشابهى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است؛ مانند: «من مات و ليس عليه امام فميتته ميتة جاهلية». (المعجم الكبير، ج ١٠، ص ٢٨٩)

در حديث ديگرى از معاويه بن ابى سفيان نقل شده كه رسول اللَّه صلى الله عليه و آله فرمود: «من مات بغير امام مات ميتة جاهلية». (مسند احمد، ج ٤، ص ٩٦)