پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٨٢ - شرح و تفسير بخش ديگرى از آداب اخلاقى در جنگ

شرح و تفسير بخش ديگرى از آداب اخلاقى در جنگ‌

در اينكه مخاطبان اين نامه جنگ‌جويان جمل هستند يا صفين در ميان مورخان و شارحان نهج‌البلاغه گفتگوست. مرحوم علّامه مجلسى در بحارالانوار [١] اين توصيه را مربوط به جنگ جمل مى‌داند، هر چند در جاى ديگر نيز براى صفين نقل كرده است. مسعودى در مروج الذهب نيز آن را مربوط به جنگ جمل مى‌داند.

ابن ميثم اين مشكل را در شرح نهج‌البلاغه خود حل كرده و مى‌گويد: «اين سفارشى بود كه امام عليه السلام براى تمام صحنه‌هاى جنگ بيان مى‌فرمود و همه جا بر آن تكيه مى‌كرد» و قبل از ابن ميثم نصر بن مزاحم در كتاب صفين و طبرى در تاريخ خود نيز آن را نقل كرده‌اند و با توجّه به اينكه محتوا يك دستور عام است اين سخن بعيد به نظر نمى‌رسد.

به هر حال امام عليه السلام در اين سفارش بر پنج نكته تأكيد فرموده است:

نخست مى‌فرمايد: «با آنها نجنگيد تا آنها جنگ را آغاز كنند، زيرا بحمد اللَّه شما داراى حجت و دليل هستيد (شما پيرو امام عليه السلام و پيشوايى هستيد كه خدا و خلق بر آن اتفاق دارند) بنابراين اگر آنها آغازگر جنگ باشند حجت و دليل ديگرى براى شما بر ضد آنهاست»؛ (لَا تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى‌ يَبْدَءُوكُمْ، فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَى‌ حُجَّةٍ، وَ تَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّى‌ يَبْدَؤُوكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَى‌ لَكُمْ عَلَيْهِمْ).

اين دستورى است كه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز به سپاهيان اسلام مى‌داد و نتيجه‌اش همان است كه امام عليه السلام در اين گفتار بيان فرموده است كه سپاه اسلام داراى دو دليل روشن بر ضد دشمن مى‌شوند؛ نخست اينكه پيروى آنها از پيغبر اكرم صلى الله عليه و آله يا امام عليه السلام بر اساس موازين صحيح و منطقى بوده است. ديگر اينكه وقتى آنها

[١]. بحارالانوار، ج ٣٢، ص ٣١٣.