پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٨٤ - شرح و تفسير بخش ديگرى از آداب اخلاقى در جنگ

احساس نمى‌شود؛ همچنين مجروحانى كه بر خاك افتاده‌اند و توان جنگيدن در آنها باقى نمانده، با اصول انسانى سازگار نيست.

علّامه تسترى در شرح نهج‌البلاغه خود در اينجا سؤالى مطرح كرده و آن اينكه از بعضى روايات (مانند روايتى كه مرحوم كلينى در جلد پنجم كافى نقل كرده) استفاده مى‌شود كه امام عليه السلام چنين دستورى را در جنگ جمل داد و در جنگ صفين عكس آن را فرمود و اجازه داد فراريان و مجروحان را بكشند.

ولى در روايت ديگرى پاسخ اين سؤال آمده است؛ امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«لَيْسَ لِأَهْلِ الْعَدْلِ أَنْ يَتْبَعُوا مُدْبِراً وَ لَا يَقْتُلُوا أَسِيراً وَ لَا يُجْهِزُوا عَلَى جَرِيحٍ وَ هَذَا إِذَا لَمْ يَبْقَ مِنْ أَهْلِ الْبَغْيِ أَحَدٌ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِئَةٌ يَرْجِعُونَ إِلَيْهَا فَإِذَا كَانَ لَهُمْ فِئَةٌ يَرْجِعُونَ إِلَيْهَا فَإِنَّ أَسِيرَهُمْ يُقْتَلُ وَ مُدْبِرَهُمْ يُتْبَعُ وَ جَرِيحَهُمْ يُجْهَزُ عَلَيْهِ‌؛ طرفداران عدالت، حق ندارند فراريان را دنبال كنند و اسيرى را به قتل برسانند و مجروحى را بكشند و اين در صورتى است كه از لشكر دشمن كسى كه جنگ را ادامه دهد باقى نمانده باشد، اما اگر هنوز گروهى دارند جنگ را ادامه مى‌دهند (و از ناحيه آنها احساس خطر مى‌شود) اسيرانشان به قتل مى‌رسند و فراريان را دنبال مى‌كنند و مجروحان را مى‌كشند». [١]

كوتاه سخن اينكه رعايت آن اصول انسانى مربوط به جايى است كه لشكر دشمن متلاشى شده و احتمال بازگشت و حمله مجدد در كار نيست و مى‌دانيم كه در جنگ بصره لشكر دشمن به طور كامل متلاشى شد.

آن گاه امام عليه السلام در پنجمين دستور مى‌فرمايد: «زنان را با اذيت و آزار به هيجان نياوريد، هر چند آنها به شما دشنام دهند و به سرانتان بدگويى كنند»؛ (وَ لَا تَهِيجُوا النِّسَاءَ بِأَذًى، وَ إِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ، وَ سَبَبْنَ أُمَرَاءَكُمْ).

آن گاه امام عليه السلام به بيان دليل اين دستور پرداخته مى‌فرمايد: «زيرا آنها از نظر قوا

[١]. كافى، ج ٥، ص ٣٣، ح ٢.