پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٦٧ - ٢ انسان فاعل مختار است

محال است انسان مجبور بر گناه باشد و خداوند عادل او را مجازات كند و ممكن نيست مجبور بر اعمال صالح باشد و خداوند پاداشى به عنوان استحقاق به او بدهد؛ ولى بى‌شك در زندگى انسان امورى وجود دارد كه از اختيار او بيرون است و خداوند هرگز نه او را مجازات مى‌كند و نه پاداشى مى‌دهد؛ مثل اينكه انسان در چه زمان و چه مكان و از كدام پدر و مادر و با چه خصوصيات جسمانى متولد شود. اين امور ممكن است در چگونگى اعمال انسان اثر بگذارد ولى تأثير قطعى و غير قابل اجتناب نمى‌گذارد و به تعبير ديگر اين امور ممكن است زمينه‌هايى براى اعمال صالح و غير صالح فراهم سازد؛ اما حرف آخر را اراده انسان مى‌زند كه تصميم مى‌گيرد كارى را انجام دهد يا ندهد.

البته آنها كه زمينه‌هاى مساعدترى براى اعمال صالح دارند نسبت به آنها كه از زمينه‌هاى نامساعدترى برخوردارند پاداش كمترى دارند و به عكس آنها كه زمينه‌هاى مساعدترى براى گناه دارند و آن را ترك مى‌كنند پاداش بيشترى از كسانى كه زمينه‌هاى نامساعدترى دارند، خواهند داشت كه با ذكر دو مثال مى‌توان آن را روشن ساخت؛ بسيارى از مردم به مسجد مى‌روند ولى همسايه مسجد با كسى كه در يك كيلومترى آن قرار دارد يكسان نيست.

مسلمانان روزه مى‌گيرند ولى پاداش كسى كه مزاج قوى و نيرومندى دارد با كسى كه مزاج ضعيفى دارد نمى‌تواند يكسان باشد. شرح اين مطلب در كتب مختلف آمده است.