مردم را آزاد نموده و همه اموالشان را به آنان برگردانيد. پس معلوم شد كه خداوند متعال تمام مردم مصر و اموال آنها را به يوسف تمليك نمود در مقابل مملوكيت و عوض اسارتى كه يوسف طى ساليان گذشته ديده بود. آرى اين است ميوه و ثمره صبر و نتيجه اطاعت و بندگى حق و ارسله يعنى ارسال به مردم بعنوان نبوت و پيامبرى و منظور از رحم نمودن خدا بمردم بوسيله يوسف يعنى با توفيق به ايمان از عقوبات اخروى نجات يافتند و يا نجات يافتن آنان از قحط و گرسنگى و يا هر دو و كذلك الصبر يعقب خيرا. يعقب از باب افعال. راغب گويد اعقبه كذا يعنى فلان چيز را بارث داد فاعقبهم نفاقا في قلوبهم نفاق را در دل آنها باقى گذاشت. و فلان لم يعقب يعنى فلانى فرزندى باقى نگذاشت. يعنى همچنان كه صبر و تقواى يوسف دنبال داشت خير و پاداش بزرگى را. يوسف خصوصيتى ندارد هر كس يوسف وار صبر كند و تحمل مشكلات نمايد چنان پاداشى را بدنبال خواهد ديد و از اين جهت گفته شده اصبر تظفر صبر و تحمل كن تا پيروز شوى و در آن شعر گفته شده- من شخصا در اين دوران‌ها آزمودم كه صبر پايان نيكى دارد- و كم است كسى كه كوشش و جديت در رسيدن بمطلوب نمايد و صبر و مقاومت هم بنمايد و در عين حال پيروز نشود حتما پيروزمند است.

٤- كافى محمد بن يحيى ... از حمزه بن حمران از حضرت باقر ٧ كه فرمود بهشت محصور به دشواريها و صبر است پس كسى كه شدائد و دشواريهاى دنيا را تحمل نمايد داخل بهشت خواهد شد، و دوزخ هم محصور و احاطه شده با لذتها و خوشيها بنا بر اين هر كس كه از لذائذ و شهوات نفسانى بهره‌مند گردد داخل آتش خواهد شد.

بيان مضمون اين حديث را با تعبيرهاى مختلف عامه و خاصه متفقا نقل كرده‌اند.

مسلم (يكى از محدثين بزرگ عامه) از انس بن مالك نقل نموده كه رسول خدا صلى اللَّه- عليه و آله فرمود:

حفت الجنته بالمكاره و حفت النار بالشهوات و اين جمله از سخنان حكمت آميز بسيار زيبا است. راوندى در كتاب ضوء الشهاب گويد حف القوم حول زيد يعنى مردم اطراف زيد را گرفته و دايره‌وار در گرد او هستند.

حففته بشي‌ء يعنى فلان چيز را بگرد او بستم و گردانيدم حففت الهودج بالثياب يعنى هودج را با جامه و پارچه پوشانيدم و بعضا گفته شده كه اين لفظ از حفافى مشتق شده يعنى دو طرف و دو جانب. يعنى حضرت فرموده مكاره و مشكلات مانند حدقه‌