انسان ظهور و بروز پيدا ميكند نشانگر آن حالتى است كه در كمون و باطن او نهفته بوده از نيات حسنه و اعتقادات حقه و طينت و سرشت نيكو. و يا نيت‌هاى فاسد و افكار و اعتقادات پست و باطل و طينت و سرشت خبيث كه روايت منقول از پيامبر هم ناظر باين مطلب باشد باين بيان كه آن كسى كه در اوائل عمرش منحرف و آلوده است ولى در آخر عمر موفق براه راست مى‌شود و عاقبت بخير ميگردد خداوند چون خاتمه كار اين شخص را ميداند و از درون نيك او آگاهى دارد او را دوست ميدارد و آن كس كه بر عكس اين باشد خداوند او را دشمن ميدارد چون سوء سريرت و پايان بد او را ميداند و اين دو توجيه از آن چيزهائى است كه بفكرم خطور نموده است و چه بسا تشبيه به گياه و آب و ميوه مؤيد توجيه دومى است. يعنى ميوه درخت كه پايان و نتيجه آن است از وضع و چگونگى آبى كه در درون آن رفته است حكايت ميكند همين طور عاقبت انسان ابن ابى الحديد در شرح اين جمله‌هاى نهج البلاغه گفته است كه اين خطبه از آيه شريفه گرفته شده است‌ وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ‌ زمين پاك و پاكيزه گياهش با اراده پروردگار بيرون مى‌آيد. و معناى خطبه اين است كه دو نحو ظاهر انسان (ظاهر خوب ظاهر بد) هر يك درون مناسب با خود دارد و اين دو حالت ظاهر نتيجه تمايل انسان بعقل و خرد و تمايلش به هوا و هوس است آن كس كه تابع دستورات عقل باشد سعادت و رستگارى را بدست خواهد آورد و اين آن انسانى است كه ظاهر و باطنش پاك و خوب است و آن كس كه از هواهاى نفسانى متابعت نمايد دچار شقاوت و بدبختى خواهد شد و اين آن انسانى است كه در ظاهر و باطن داراى خباثت است و بعضى از شارحين مراد از ظاهر را حسن صورت و زشتى چهره دانسته و گفته قيافه زشت و زيبا نشانگر خوبى و بدى درون است و گفتار پيامبر را كه فرموده گاهى مى‌شود كه خداوند بنده را دوست ميدارد ولى عملش قبيح و مبغوض است. در موردى دانسته كه شخص داراى قيافه زشت باشد و در عين حال درون و باطنش خوب باشد كه استثنائى است (ولى اين دو توجيه بعيد است).

١٨- مجمع البيان. عياشى با سند خود از محمد بن مسلم از حضرت صادق ٧ كه فرمود: چه فايده‌اى دارد كه شخص در ظاهر اعمال نيك داشته باشد و در نهان اعمال زشت؟ آيا هنگامى كه بوجدان خويش رجوع كند نمى‌فهمد كه واقعا آن طورى كه خود را نشان ميدهد چنان نيست؟ خداوند متعال ميفرمايد بَلِ الْإِنْسانُ عَلى‌ نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ انسان بوضع درونى خود بصيرت و آگاهى دارد. وقتى كه باطن خوب باشد برون و