امام بخارى و جايگاه صحيحش - قاسم اف، الياس - الصفحة ٥٦٧ - اخبار انس در جهر به«بسم الله الرحمن الرحيم»

٢. صليت خلف رسول الله صلى الله عليه و آله وأبي بكر وعمر وعثمان وعلي فكلهم كانوا يجهرون بقراءة بسم الله الرحمن الرحيم؛[١] از پشت رسول خدا صلى الله عليه و آله ابوبكر و عمر و عثمان و على عليه السلام نماز خواندم و هر كدام ازآن‌ها بسم الله الرحمن الرحيم را با صداى بلند مى‌خواندند.

حاكم پس از نقل اين حديث مى‌گويد: اين حديث را براى احاديث قبلى شاهد آوردم و اين اخبارى كه ذكر كرديم با حديث قتاده معارض است و در اين باب (در باب با صداى بلند خواندن بسم الرحمن الرحيم) از عثمان، على عليه السلام، طلحة، جابر، عبد الله بن عمر، حكم بن عمير، نعمان بن بشير، سمرة بن جندب، بريدة اسلمى و عائشة بنت صديق احاديث باقى ماند كه همه آن نزد من حاضر است، ولى براى پرهيز از طولانى شدن بحث از ذكر آن‌ها خوددارى كردم.

ذهبي در تلخيص بر حاكم به خاطر اين حديث حمله كرده و بدون دليل مى‌گويد: آيا مؤلف حيا نكرده كه اين خبر موضوع را نقل كرده است، من شهادت مى‌دهم به خدا و براى خدا كه اين حديث كذب است. حافظ عراقى مى‌گويد: ذهبى دليلش را بر موضوع و كذب بودن اين حديث بيان نكرده است و اگر به خاطر مخالفتش با حديث موطأ (و بخارى) باشد كه از انس خلاف اين را نقل كرده، بر فرضى كه اين خبر را مردود بدانيم نهايت چيزى كه ممكن است اين خبر شاذ است و نمى‌شود حكم به موضوع و كذب بودن آن كرد. و سپس مى‌گويد: امام شافعى در باره حديثى كه مالك در موطأ روايت كرده (حديث مورد بحث كه بخارى نيز روايت كرده) گفته است: هشت نفر از حفاظى كه خودِ مالك با آن‌ها ملاقات داشته در اين حديث با او مخالفت كرده‌اند مانند سفيان بن عيينه و ... و هشت نفر اولى هستند بر حفظ از يك نفر. سپس حافظ عراقى با بحث، صحيح بودن اين حديث حاكم را ثابت كرده است.[٢]

[١] . المستدرك على الصحيحين، ج ١، ص ٣٥٩، ح ٨٥٥؛ كنز العمال، ج ٨، ص ١١٨، ح ٢٢١٧٥.

[٢] . المستخرج على المستدرك العراقي، ص ٤٩.