دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩ - ایرانشاه (ایرانشان) بن ابی الخیر

ایرانشاه (ایرانشان) بن ابی الخیر

ايرانْشاهِ (ايرانْشانِ) بْنِ اَبی الْخِيْر، حماسه‌سرای فارسی‌گوی سده‌های ٥ و ٦ق كه دو منظومۀ بهمن‌نامه و كوش‌نامه به او منسوب است. در هيچ يك از اين دو منظومه كه به تقليد از فردوسی سروده شده، نام ايرانشاه نيامده، اما صاحب مجمل التواريخ، منظومۀ بهمن‌نامه را به ايرانشان نسبت داده (ص ٩٢)، و مصحح مجمل التواريخ (بهار، ٩٢-٩٣، حاشيۀ ٤)، آن را به ايرانشاه تصحيح كرده است و اغلب محققان بعدی همين ضبط را پذيرفته‌اند (صفا، ٣٠٠؛ قس: متينی، ٢٩-٣٠، كه صورت ايرانشان را ترجيح داده است؛ نيز نک‌ : ريو، ١٣٥-١٣٦؛ استوری، V(٢)/ ٥٦٣).
از زندگی اين شاعر اطلاع چندانی نداريم، ولی می‌دانيم كه به روزگار سلطان محمود بن ملكشاه و برادر او محمد می‌زيسته است (ايرانشاه، بهمن‌نامه، ديباچه، بيت ١٤٣ بب‌ ). برخی براساس قراينی او را برادر شهمردان بن ابی الخير، و زادگاهش را ری دانسته‌اند (عفيفی، پانزده). از اشعار ايرانشاه پيداست كه مسلمان بوده، و از دانش دينی بهره داشته است ( كوش‌نامه، بيتهای٦٦٤-٦٨٣، ٤١٢‘٢-٤١٣‘٢، ٧٩١‘٤-٧٩٧‘٤، جم‌ ؛ نيز نک‌ : متينی، ٣١-٣٢). وی نيز مانند ديگر حماسه‌سرايان ايرانی در منظومه‌های خود تقديرگرا ( كوش‌نامه، بيتهای ٧٥١‘٣، ١٨٥‘٦، جم‌ ، بهمن‌نامه، بيتهای ٥٠٨‘٣، ٩٠٠‘٣، ٠٩٢‘٤-٠٩٣‘٤، جم‌ )، و در اشعار خويش مدافع فضايل اخلاقی است (همان، بيت ٩٠٢‘١ بب‌ ، ٢٢٦‘٨، جم‌ ).

دو منظومۀ منسوب به وی

١. بهمن‌نامه

كه مشتمل است بر ١٠ هزار بيت در بحر متقارب مثمن محذوف يا مقصور، دربارۀ ماجراهای بهمن پسر اسفنديار كيانی. هدايت (١/ ٢٩٧- ٢٩٨) اين منظومه را به جمالی مهريجردی نسبت داده، و در نسخه‌ای از بهمن‌نامه و نسخۀ يگانۀ كوش‌نامه (هر دو خارج از متن اصلی)، سرايندۀ آنها حكيم آذری معرفی شده است (متينی، ٢٥-٢٦) كه به نظر نادرست می‌آيد. بهمن‌نامه يك بار به نام سلطان محمود، و سپس به نام سلطان محمد مصدّر شده است (صفا، ٢٩٠-٢٩٢). صفا برآن است كه ايرانشاه در اين منظومه چند بار تجديدنظر كرده است. بهمن‌نامه نخست در ١٣٢٥ق در بمبئی چاپ سنگی شد و سپس در ١٣٧٠ش در تهران به چاپ رسيد.

٢. كوش‌نامه

اين اثر پس از بهمن‌نامه و دربارۀ كوش ــ شاه چين ــ به نظم كشيده شده است (ايرانشاه، كوش‌نامه، ديباچه، بيت ١٠٨ بب‌ ، نيز: بيتهای ١٢٧-١٤٣، ٨٠٢‘٤؛ قس: مجمل ... ، ٢، ١٨٩، كه آن را «قصه» يا «اخبار كوش پيل دندان» خوانده است). ايرانشاه روايات اين منظومه را به تقليد از فردوسی، از گفتار «دهقان ديندار» و «سرايندۀ دهقان» و مانند آن نقل كرده است (همان، بيتهای ٤١٤‘٢، ٧٥٦‘٤) كه بی‌گمان مراد، راويان متن منثور داستانند. كوش‌نامه به محمد بن ملكشاه تقديم شده، و متينی براساس متن منظومه بر آن است كه اين اثر ميان سالهای ٥٠١ تا ٥٠٤ ق سروده شده است (ص ٤٣-٤٥، نيز دربارۀ ويژگيهای ادبی آن، نک‌ : ١٠٤ بب‌ ). اين منظومه در ١٣٧٨ ش در تهران چاپ شده است.

مآخذ

ايرانشاه بن ابی الخير، بهمن‌نامه، به كوشش رحيم عفيفی، تهران، ١٣٧٠ش؛ همو، كوش‌نامه، به كوشش جلال متينی، تهران، ١٣٧٨ش؛ بهار، محمدتقی (نک‌ : هم‌ ، مجمل‌ التواريخ)؛ صفا، ذبيح‌الله، حماسه‌سرايی در ايران، تهران، ١٣٦١ش؛ عفيفی، رحيم، مقدمه بر بهمن‌نامه (نک‌ : هم‌ ، ايرانشاه)؛ متينی، جلال، مقدمه بر كوش‌نامه (نک‌ : هم‌ ، ايرانشاه)؛ مجمل التواريخ و القصص، به كوشش محمدتقی بهار، تهران، ١٣١٨ ش؛ هدايت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به كوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٦ ش؛ نيز:

Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, Oxford ١٨٩٥;
Storey, C.A. and François de Blois, Persian Literature, London, ١٩٩٤.
ابوالفضل خطيبی