آشُفْتۀ شیرازی، محمدکاظم (١٢٠٠- ١٢٨٨ق / ١٧٨٥-١٨٧١م)، شاعر و صاحب‌منصب دیوانی عصر قاجار. او فرزند آقامحمدجعفر کدخدا بود و در خانواده‌ای سرشناس و متمکن در شیراز به دنیا آمد. در اوان جوانی علم عروض و محاسبات دفتری را فرا گرفت و با ادب پارسی و عربی آشنا شد. او خط نستعلیق و شکسته را خوش می‌نوشت. این ویژگیها و نیز اعتبار خانوادگی او سبب شد که وی در کارهای دیوانی ترقی کند. در ١٢٧٠ق / ١٨٥٣م پس از انتقال حسام‌السلطنه مرادمیرزا از فرمانفرمایی فارس به ولایت خراسان، با او به آن دیار رفت و به کلانتری مشهد و امارت دیوان‌خانۀ عدلیّۀ خراسان منصوب شد. ٤ سال در این مقام بود و سپس به شیراز بازگشت و به کشاورزی روی آورد و در این راه کارهای سودمند انجام داد که از آن جمله آوردن آب از رودخانۀ کردستان به شهر بهبهان بود. وی به خاندان رسول اکرم(ص) ارادت و اعتقادی خاص داشت و در تعزیه‌داری و برپاداشتن مجالس یادبود بزرگان دین کوشا بود. شعر او بیشتر غزل، قصیده و مرثیه است. چکامۀ او در مدح امیرالمؤمنین علی(ع) که در ١٢٧٧ق / ١٨٦٠م به هنگام ولایت مؤیدالدوله ابوالفتح میرزا در شیراز سروده و در پایان آن به مدح ناصرالدین‌شاه، امین‌السلطان و مؤیدالدوله پرداخته و نیز ملمع او در وصف جوانی که شاعر در سفر حج او را دیده، از آثار برجستۀ اوست. از لحاظ اشاره به وقایع تاریخی، برخی اشعار وی، چون قصیده‌ای در وصف زلزلۀ شیراز، درخور اعتناست. غزلیات او عاشقانه است. او از شیوۀ غزل‌سرایی سعدی و حافظ پیروی کرده و رباعی نیز می‌سروده است. احمد دیوان‌بیگی ‌دوست و تذکره‌نویس معاصر آشفته، اشعار او را بالغ بر ٠٠٠‘٣٠ بیت، غزلیاتش را مطبوع‌تر از قصاید و مراثی او را مرغوب‌تر از غزلیاتش گزارش کرده است. دست‌نوشته‌های دیوان او در ٠٠٠‘١٥ بیت تا سال ١٣٣٧ق / ١٩١٨م در شیراز موجود بوده است. آقابزرگ تهرانی می‌گوید که نسخۀ ناقصی از دیوان او را که اول و آخر آن افتاده بود و نزدیک ٧٥٠ بیت شعر داشت، نزد سیدمحمد موسوی جزایری در نجف دیده است. نمونه‌هایی از اشعار او را دیوان‌بیگی و رکن‌زاده آدمیت نقل کرده‌اند.

مآخذ

آقابزرگ، الذریعه، ٩(١) / ٧؛
دیوان بیگی، احمد، حدیقةالشعراء، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، زرین، ١٣٦٤ش، ١ / ٣٩-٥٠؛
رکن‌زادۀ ادمیت، محمدحسین، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، تهران، اسلامیه، ١٣٣٨س، ١ / ٣٠-٣٤؛
فرصت شیرازی، محمدنصیر، آثار عجم، بمبئی، ١٣١٤ق، ص ٤٣٣؛
فسایی، حسن، فارسنامۀ ناصری، تهران، ١٣١٣ق، ص ٥٣.

بخش ادبیات