پَرْتوِ اِصْفَهانی‌، میرزا علی‌ رضا مشهور به‌ میرزا آقاجان‌، متخلص‌ به‌ پرتو، شاعر و خوش‌نویس‌ سدۀ ١٣ق‌ / ١٩م‌. از تاریخ‌ ولادت‌ و درگذشت‌ وی‌ اطلاع‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌. پرتو اهل‌ لنجان‌ (لنجانات‌) اصفهان‌، و پدرش‌ محمدعلی‌ از مالكان‌ و كارگزاران‌ دولتی‌ بود (فروغی‌، بش). او تحصیلات‌ ابتدایی‌ را در اصفهان‌، در مدرسۀ نوریه‌، از مدارس‌ دورۀ صفویه‌، همراه‌ با كسانی‌ مانند محمدعلی‌ مُذّهب‌، نویسندۀ تذكرۀ یخچالیه‌ گذراند (اعتمادالسلطنه‌، ١ / ١٢٢؛ جابری‌ انصاری‌، ١٤١-١٤٢). از جملۀ استادان‌ وی‌ اشرف‌ الكتّاب‌ و آقاغلامعلی‌ را می‌توان‌ نام‌ برد كه‌ هر دو از سرآمدان‌ عصر خود بودند. پرتو در محضر ایشان‌ به‌ تكمیل‌ خط نسخ‌ پرداخت‌ (فضائلی‌، ٣٦٥).
تبحر پرتو در خوش‌نویسی‌ سبب‌ شهرت‌ وی‌ و مهاجرتش‌ به‌ تهران‌ شد و زمینۀ تقرب‌ وی‌ به‌ عنوان‌ خوش‌نویس‌ به‌ دربار ناصرالدین‌ شاه‌ فراهم‌ گشت‌ (هدایت‌، رضا قلی‌، ٤ / ١٧٣؛ هدایت‌، محمود، ١ / ٢٤٥). خوش‌ اخلاقی‌، نیك‌ محضری‌ و طبع‌ والای‌ او در سرودن‌ اشعار، موضوعی‌ است‌ كه‌ اغلب‌ تذكره‌نویسان‌ به‌ آن‌ اشاره‌ كرده‌اند (دیوان‌ بیگی‌، ١ / ٣١٣؛ هولاكو قاجار، ٣٤).
نظریات‌ گوناگونی‌ دربارۀ تاریخ‌ فوت‌ پرتو وجود دارد. آنچه‌ كه‌ اغلب‌ تذكره‌نویسان‌ مسلّم‌ می‌دانند، آن‌ است‌ كه‌ پرتو تا ١٢٩٧ق‌ / ١٨٨٠م‌ حیات‌ داشته‌ است‌ (آقابزرگ‌، ٩(١) / ١٥٧؛ بیانی‌، احوال‌ ...، ٤ / ١٠٨، فهرست‌...، ٢٨)؛ هرچند سالهای‌ ١٣٠٣ و ١٣٠٤ق‌ نیز به‌ عنوان‌ سال‌ مرگ‌ وی‌ ذكر شده‌ است‌ (مهدوی‌، ١٦٠؛ فروغی‌، همانجا؛ دیوان‌بیگی‌، ١ / ٣١٣).
از پرتو اصفهانی‌ مجموعۀ اشعار و نمونه‌هایی‌ از خوش‌نویسیها برجا مانده‌ است‌. وی‌ در ساختن‌ ماده‌ تاریخ‌ مهارت‌ داشت‌؛ این‌ ماده‌ تاریخها كه‌ در دیوان‌ اشعارش‌ هم‌ آمده‌، در باب‌ تعمیر و ساخت‌ مساجد اصفهان‌ و تاریخ‌ درگذشت‌ شاعران‌ هم‌عصر اوست‌ كه‌ مورد اِسناد تاریخ‌نویسان‌ نیز قرار گرفته‌ است‌ (گلچین‌، ٥٩؛ هنرفر، ٧٩٢؛ رفیعی‌، ٥٠٤، ٧١١-٧١٢).
سروده‌های‌ پرتو شامل‌ غزلیات‌، قصاید و قطعات‌، و مضمون‌ آنها گفت‌ و گو با معشوق‌ است‌. سبك‌ بازگشت‌ در اشعار پرتو به‌ وضوح‌ دیده‌ می‌شود. همچنین‌ مدح‌ ناصرالدین‌ شاه‌، اعتضادالسلطنه‌ و نیز استقبال‌ از شاعران‌ هم‌عصر و شاعران‌ پیشین‌، از جمله‌ مطالبی‌ است‌ كه‌ در دیوان‌ او دیده‌ می‌شود. مجموعۀ خوش‌نویسهای‌ او در كتابخانه‌های‌ ملك‌ و سلطنتی‌ محفوظ است‌ (نک‌ : بیانی‌، احوال‌، ٤ / ١٠٨-١٠٩، فهرست‌، ٢٧، ٢٨).

مآخذ

آقابزرگ‌، الذریعة؛
اعتمادالسلطنه‌، محمدحسن‌، مراة البلدان‌، به‌ كوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌ و هاشم‌ محدث‌، تهران‌، ١٣٦٧ش‌؛
بیانی‌، مهدی‌، احوال‌ و آثار خوش‌نویسان‌، به‌ كوشش‌ حسین‌ محبوبی‌ اردكانی‌، تهران‌، ١٣٥٨ش‌؛
همو، فهرست‌ نمونۀ خطوط خوش‌ كتابخانۀ شاهنشاهی‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٢٩ش‌؛
جابری‌ انصاری‌، حسن‌، تاریخ‌ اصفهان‌، به‌ كوشش‌ جمشید مظاهری‌، اصفهان‌، ١٣٧٨ش‌؛
دیوان‌بیگی‌، احمد، حدیقة الشعراء، به‌ كوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ١٣٦٤-١٣٦٦ ش‌؛
رفیعی‌ مهرآبادی‌، ابوالقاسم‌، آثار ملی‌ اصفهان‌، تهران‌، ١٣٥٢ش‌؛
فروغی‌، محمدحسین‌، مقدمه‌ بر دیوان‌ پرتو اصفهانی‌، تهران‌، ١٣٠٥ش‌؛
فضائلی‌، حبیب‌الله‌، اطلس‌ خط، اصفهان‌، ١٣٦٢ش‌؛
گلچین‌ معانی‌، احمد، تعلیقات‌ بر تذكرۀ منظوم‌ رشحۀ اصفهانی‌، تهران‌، ١٣٤٤ش‌؛
مهدوی‌، مصلح‌الدین‌، تذكرة القبور یا دانشمندان‌ و بزرگان‌ اصفهان‌، اصفهان‌، ١٣٤٨ش‌؛
هدایت‌رضاقلی‌، مجمع‌الفصحا، به‌كوشش‌ مظاهر مصفا، تهران‌،١٣٣٩ش‌؛
هدایت‌، محمود، گلزار جاویدان‌، تهران‌، ١٣٥٣ش‌؛
هنرفر، لطف‌الله‌، گنجینۀ آثار تاریخی‌ اصفهان‌، اصفهان‌، ١٣٤٤ش‌؛
هولاكو قاجار، احمد، مصطبۀ خراب‌، به‌ كوشش‌ عبدالرسول‌ خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٤ش‌.

مریم‌ امیدعلی‌